سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش " فرجام سفر طولانی طوبی" روایت‌گر آدم‌های زجر دیده، مقاوم و صبوری است که در کوران سختی‌های زندگی آبدیده می‌شوند و تلاش‌شان برای بقا و رسیدن به شرایط بهتر زیست انسانی است. با محسن حسن‌زاده کارگردان جوان و مستعد نمایش در باره اقتباسش از نمایش‌نامه علیرضا نادری و رویکردهای نقادانه اجتماعی کارش گفت‌وگویی انجام داده‌ایم.

نام علیرضا نادری در عرصه تئاتر نام شناخته شده، محبوب و معتبری است. آیا با انتخاب نمایشنامه‌ای از این نویسنده بزرگ نترسید با چالش زیر سایه ماندن نمایش در پس این نام بزرگ قرار بگیرید؟

در ابتدا به این موضوع فکر کردم. تقریبا 15 سال است با متن نمایشنامه آشنایی دارم. دوبار دو کارگردانی که قصد داشتند این نمایشنامه را اجرا کنند و موفق نشدند قرار بود به عنوان بازیگر همکاری داشته باشم. نکته مهم این است بعد از آنکه تصمیم گرفتم این نمایش را به هر قیمتی اجرا کنم. به این مسئله فکر کردم که یک آوا و صدایی را در متن می‌شنیدم که به نوعی زنده می‌کرد همه داشته‌های من را و آن چیزی که من در کودکی شنیده بودم و با آن ارتباط برقرار کرده بودم. متن، متنی است که متکی است به یک فرهنگ و یک شرایطی که وجوه اشتراک من و نویسنده متن است. در واقع علیرضا نادری سه سال در آن شرایط زندگی کرده بود و من هم در دوران کودکی در این چنین محیطی زندگی کرده بودم.

بنابراین تجربه کردن چنین موقعیتی این امکان را به شما داد که بتوانید فضای ملموس و قابل باور در نمایش به وجود بیاورید؟

من این آد‌م‌ها را درک کردم و با آنها حشر و نشر داشتم. همین باعث می‌شود که بفهمم نادری چه نوشته است.

بعد از اینکه اجرای نمایش قطعی شد با علیرضا نادر تعاملی برای همفکری در اجرای کامل‌تر نمایش داشتید؟

در دوره پانزدهم تئاتر دانشگاهی قرار شد در بخش بزرگداشت علیرضا نادری این نمایش‌نامه را روخوانی کنم. و این کار به من نیرو و انرژی داد و بعد رفتم قم و با بچه‌های تئاتری که دغدغه اجرای این نمایش را داشتند حرف زدم و نمایش‌نامه خوانی که اجرا کردیم با بازخوردهای خوبی روبه رو شدیم.

آیا اجرای این نمایش با بازیگران شناخته شده تهرانی نمی‌توانست موقعیت بهتری را برای نمایش به وجود بیاورد؟

در حدود دو ماه با بازیگران حرفه‌ای و شناخته شده تئاتری این نمایش را تمرین کردم. متاسفانه به نتیجه دلخواه و مطلوب نرسیدیم. به هرحال این دوستان با فضای نمایش بیگانه بودند. به این دلیل به این نتیجه رسیدیم علی رغم سختی‌های پیش رو با بچه‌ها تئاتری قم این نمایش را کار کنم و به توانایی‌هایشان ایمان داشتم.

چقدر حین اجرا در متن اصلی نمایش‌نامه تغییراتی اعمال کردید؟

کمک بزرگی که علیرضا نادری انجام داد این بود که به من اجازه داد در اجرای نمایش نگاه خلاق خودم را داشته باشم و بتوانم مبتنی بر زاویه دیدم نمایش را اجرا کنم. بنابراین تغییرات اندکی به وجود آمد و اصل متن دست نخورده باقی ماند و نسبت به آن وفادار ماندم.

چقدر به شباهت‌های موجود میان نمایش و نوشته‌های محمود دولت آبادی به خصوص در دهه پنجاه (سفر) اعتقاد دارید؟

فضاهای مشترکی وجود دارد که من آن را در فهم از واژه تئاتر ملی رده‌بندی می‌کنم. به این معنا که معتقدم که همیشه این واژه را محدود کرده‌ایم به شیوه‌ها و شگردهای اجرایی و تئاتر ملی منحصر شده به یک سری از نمایش‌های سنتی. در صورتی که محتوا بیشتر از اینها اهمیت دارد. ما در اثرمان به آدم‌هایی پرداخته‌ایم که در جایی زندگی می‌کنند که از تهران یک ساعت بیشتر دور نیستند. اما شناخته شده و معروف نیستند. این فرهنگ و لهجه و فولکوری که در متن نمایش وجود دارد همان چیزی است که باید برای تماشاگر ارائه بشود و این رسالتی است که بر عهده تئاتر ملی است و همه اینها می‌توانند در این رده‌بندی ارزیابی شوند.

به چه دلیل اغلب کارهای نمایشی که در حوزه کارهای رئالسیم اجتماعی روی صحنه می‌رود کارهای شهری است و در حوزه فضای روستایی کمتر اجرایی دیده می‌شود؟

همه کارگردان‌های تئاتر دغدغه‌های خودشان را در قالب نمایش روی صحنه اجرا می‌کنند و توجه دارند به این مسئله که تصویر کردن زندگی آدم‌های طبقه متوسط شهری ریسک کمتری دارد. زیرا تماشاگری هم که به دیدن کار می‌آید شهری و متعلق به این طبقه اجتماعی است و دوست دارد بخشی از زندگی خودش را روی صحنه ببیند. معتقدم که به هر حال وظیفه داریم یک سری از آدم‌ها را در قاب صحنه تئاتر نشان بدهیم که دورتر از مرکز زندگی می‌کنند. در نمایش تنها به این آدم‌ها پرداخته نمی‌شود. بلکه مسائل و مشکلاتی که گریبان‌گیرشان است مطرح می‌شود. مشکلاتی نظیر مسئله زمین، بی آبی و سایر عوامل که باعث کوچ اجباری نه ماهه مردان آبادی می‌شود. همه اینها مسائلی است که همین آلان در روستاهای ما تکرار می‌شود. این آن چیزی است که بعدها زنگ هشدارش در شهرهای بزرگ هم شنیده می‌شود و الان نسبت به آنها بی‌تفاوت هستیم. اگر نگاه، نگاهی باشد که قرار است آدم‌ها به یک سری از مسائل آگاهی پیدا کنند. به نظرم توانسته‌ام کارم را درست انجام بدهم.

آیا مسئله مهاجرت روستائیان یک بحث تاریخی نیست که از دهه چهل با شکل‌گیری انقلاب سفید آغاز شد و کم کم مدرنیته هم گسترش پیدا کرد؟

معتقدم هنوز به معنای واقعی کلمه از مرحله سنت عبور نکرده‌ایم و این مدرنیته‌ای که اشاره کردید ظاهر ماجرا است و هنوز فئودالیته، آب و زمین هنوز در روستاهای ما چشمگیر و بحث اصلی است. امروز روستا به معنای متداولش که در دهه پنجاه داشتیم نداریم. فرهنگی وارد زندگی روستائیان شده که باعث بیگانگی‌شان با هویت‌شان شده است و هنوز هم خیلی از مشکلات‌شان حل نشده است و همانطوریکه در نمایش می‌بینیم موقعیتی به وجود آمده که رعیت‌ها می‌توانند زمین بخرند. اما این مسئله هنوز نتوانسته فئودالیته را از بین ببرد و فئودالیته به شکل دیگری در جامعه روستایی حکم فرما است.

آیا اعتقاد دارید همچنان در روستاهای ما فضای خان - رعیتی وجود دارد؟

نه، به شکلی که در سابق وجود داشت. اما به صورت پنهان همچنان وجود دارد و همچنان رعیت تعریف دهه پنجاه خودش را دارد. شاید عنوانش با نام جامعه کارگری تغییر یافته باشد. اما واقعیت این است که فرهنگ رعیتی و رعیت‌پروری در روستاها دیده می‌شود.

آیا می‌توانیم نمایش "فرجام سفر طولانی طوبی" را یک تراژدی عاشقانه بدانیم و یا طرح عشق فقط به عنوان یک بیس فرعی در خدمت ایجاد درام است؟

عشق در نمایش در واقع یک بهانه است و با روایت قصه هم قصد همراه کردن مخاطب را داریم. نکته اینجاست که ورای این قصه اتفاقاتی رخ می‌دهد که همچنان در روستاها وجود دارد.

آیا انتخاب زمان نمایش در قبل از پیروزی انقلاب برای دور شدن از ممیزی‌ها بود و یا فضای نمایش چنین نیازی را داشت ؟

متن در واقع یک آوای مادرانه است و فرهنگ فلکوریک را نشان می‌دهد. قصه‌ای که نادری بر اساس استنباط‌هایش از دهه چهل و پنجاه نوشته است.

انتهای پیام

احمد محمد اسماعیلی