سرویس تئاتر هنرآنلاین: اسلاو میر مروژک بن مایه نمایشنامه تخیلی و سراسر کنایی و استعاری "بر پهنه دریا" را از طرح یک اگر آغاز و با پرسش و پاسخ ادامه داده و به پایان رسانده است. وی از خود سوال کرده "اگر" سه مرد، در تخته پارهای از یک کشتی غرق شده هنوز زنده مانده باشند و تمام آذوقهشان را مصرف کرده و دیگر چیزی برای خوردن نداشته باشند، برای زنده ماندن چه میکنند؟ سپس به این سوال چنین پاسخ میدهد که: در اکثر فرهنگها خوردن مرده، (اکل میت) مجاز است اما آنها مردهای ندارند، حیوان هم نیستند که بزرگترین و قویترینشان کوچکترین و ضعیفترینشان را بخورد. بنابراین به این نتیجه میرسند که اگر در طبیعت قاعده ازلی بر این است که ضعیفتر توسط قویتر خورده شود، با خورده شدن یکی از سه نفر، دو نفر دیگر زنده میمانند. پس تصمیم میگیرند همسفرشان را به شکل غیرحیوانی و مدرن و با فرهنگ بخورند. بنابراین شروع میکنند به شیوهی مدرن و اشکال دموکراتیک مانند رای گیری، قرعه کشی، انتخابات و... این آدمخوری را به انجام برسانند. رایگیری میکنند اما در رای گیری تقلب میشود، کمپین انتخاباتی راه میاندازند و نطقهای قرای توخالی میکنند اما دچار چند دستهگی شده، نتیجهای نمیگیرند و سر انجام به این نتیجه میرسند که مرد گنده، با همدستی و تبانی مرد متوسطه، مرد کوچکتر و ضعیفتر را به همان شیوهی زور مدارانه حیوانی سلاخی کرده بخورند.
مروژک و پیروزفر، مفاهیم به اصطلاح مدرن اجتماعی چون آزادی و دموکراسی که ظاهری فریبنده دارند را به سخره گرفته و با مدعیان مجریان آنها به شوخی میپردازند و لحظاتی کمیک و طنازی را برای تماشاگر فراهم میکنند و این نکته را تاکید میکنند که فقط شکل حیات انسانی تغییر کرده والا مضمون همان قانون جنگل، یعنی خورده شدن ضعیف به دست قوی است.
سراسر نمایش به چیدن ترفندی توسط دو نفر مرد گنده (پیروزفر) و مرد متوسط (شکیبا) میگذرد تا مرد کوچولو (چراغیپور) را بخورند؛ اما چالشی بین آنها درمیگیرد. مرد کوچولو نمیخواهد خورده شود و به انحاء مختلف از زیر خورده شدن در میرود. سر انجام آن دو موفق میشوند با مدرنترین ترفند، یعنی تبلیغات فریبنده، روح ایثار و از خود گذشتگی فرد در مقابل جمع را در کوچولو بارور کرده و او را فریب داده و راضی کنند که خودش را مانند یک قهرمان خلق تصور کرده و به خورده شدن رضایت دهد.
بعد از اینکه مرد کوچولو به بهانه شستن پا، خورده شدن را به تعویق میاندازد، اما در همین مدت زمان شستن پا، مرد کوچولو ناگهان تحولی عجیب مییابد و حاضر میشود جان خود را وقف شعار های توخالی آن دو دیگر کند. این تغییر ناگهانی ایهامی را در مخاطب به وجود میآورد که آیا این شستن پا، استعارهای به معنی تطهیر مرد کوچولو است یا نه؟ خاصه اینکه در تمام بازیهای بعد از شستشوی پا، در رفتار و سکنات مرد کوچولو تردید و عدم رضایت به چشم میخورد.
این داستان خیالی و کنایی درهای تخیل را به روی مخاطب باز میکند. مثلا میتوان گفت که "بر پهنه دریا" میتواند کره زمین باشد و این سه نفر نمایندگان چند کشورند، که کوچکتریناش توسط بزرگترین کشور از بین میرود. یا این که دریک مملکت چند حزبی، احزاب برای پیروزی و کسب قدرت سیاسی، برای از میدان مبارزه بدر کردن حریف به انواع حیل متوسل میشوند. یا در قلمرو اقتصاد، میتوان گفت قانونی حاکم است که سرمایه های بزرگ، سر انجام سرمایه های کوچکتر را میخورد و از بین میبرد و...
مروژک بیچون و چرا از طرح این ایماژها، قصد انتقاد سیاسی از اوضاع مسلط در کشور خودش را داشته اما طرحی را که به تصویر کشیده، جهان شمول بوده و میتواند در هر نقطه ای از این کره خاکی بوقوع بپیوندد. او، در بر پهنه دریا هم، مانند کارهای دیگرش از مایه کمیک و طنز بهره میبرد. این بی تناسبی بین شکل و مضمون و ایماژهای داده شده خندهآور است. او به کمدی متوسل میشود زیرا به درستی واقف است که خنده، افزار قوی در مقابل گژی و بر له راستی است.
شکل نمایش، از قبیل بافت داستانی، کمپوزیسون (ترکیب)، لباس، دکور، نور، موسیقی، وسایل صحنه همه در خدمت و همخوان با مضمون آن، یعنی بازتاب واقعیت زندگی و مناسبات انسانها به شکل کمیک و طنز آمیز و هنری است.
پیروزفر در اجرای این اثر از همان ابتدا تکلیف بازی نگاه خود را به این نمایش روشن میکند. از همان آغاز با درآوردن صدای مرغ دریایی و تاب خوردنهای منظم با امواج دریا، یا عکسالعمل هماهنگ در مشاهده گله کوسههای در حال حرکت، یا شکل آهسته چیدن وسایل پذیرایی روی میز، برای سرو کردن خوراک آدمی، همه و همه گویای این است که او دارد تصویر نمایشی به ما ارائه میدهد و نمیخواهد که ما انتظار زندگی رئالیستی از این نمایش داشته باشیم. بازیها مثل آمدن پستچی (علیابدالی) شنا کنان با دوچرخه! یا پیشخدمت (هوشنگ قوانلو) شناکنان با اسکیت؛ مصداق همین نگاه غیررئالیستی است. اما این خواست، در بازیگر مرد کوچک (چراغیپور) کمتر به چشم میآید. او درگیر یک بازی و باور رئالیستی از نقش خود است. به هیجانی واقع گرایانه و مشابه نقش میرسد و آن را به خوبی انتقال میدهد. چراغی پور گرچه از خطوط پیشنهادی کارگردان پیروی میکند و در میزانسن هایی چون حرکات یاد شده بالا با دو نفر دیگر هماهنگ است، اما او در برابر موقعیت خطیری که دچار ش هست، به باور و درکی واقعی از نقش میرسد و تماشاگر را درگیر تلاطم روحی خود میکند. وی همچنین در موقعی که لازم میداند، با مهارت با خواسته کارگردان هماهنگ شده و منطبق میشود و از سیما فاصله میگیرد. در حالیکه دو بازیگر دیگر به ویژه پیروزفر، از رسیدن به هیجان درونی به عمد اجتناب کرده و بازی خونسردانهای را به نمایش میگذارند. بنابراین میتوان گفت که ما در این نمایش، خود آگاه و یا ناخودآگاه، با کولاژی از دو گونه ی بازی مواجه هستیم که به خوبی با هم تلفیق یافته اند. یکی بازی رئالیستی و مطابق با قوانین زندگی که چراغی پور به آن دست یافته و به خوبی انتقال می دهد و دیگری بازی فاصله گذارانه و نمایشی که پیروز فر و شکیبا به درستی ارائه میدهند. مخاطب در مقابل بازی چراغی پور به هیجان میآید و متاثر میشود و به آگاهی میرسد، و بازی دو بازیگر دیگر تلنگری به مغزش میزند و لبخند بر لبش مینشاند و به شناخت دست مییابد.
با اینکه مروژک در نمایش "بر پهنه دریا" با ارائه تصاویر انتزاعی و کنایی، انتقاد خود را از شرایط و مناسبات موجود در لهستان زمان خود به خوبی انتقال میدهد، اما نمی توان با نگاه بدبینانهاش تمام و کمال موافق بود؛ زیرا در همان زمان نیکاندیشان همه ملل استقرار دموکراسی را از نان شب خود واجبتر دانسته و در پیاده کردن این نیت انسانی از جان و مال خود دریغ نمیکردند.
انتهای پیام
منبع: www. kazemhajirazad.net