سرویس تئاتر هنرآنلاین: حضور ندا هنگامی 12 سال پس از دریافت تندیس بهترین کارگردانی از بیستمین جشنواره تئاتر فجر به خاطر نمایش "اژدهاک"، با یک اثر جدید نمایشی جدید یکی از اتفاقهای مهم سی و دومین جشنواره تئاتر فجر بود. او سال گذشته نمایش "ماضی استمراری" نوشته مرضیه ازگلی را در بخش چشمانداز تئاتر فجر داشت. برخلاف تصور عموم که شاید منتظر تماشای اثری با مضوعات اسطورهای و شاید تاریخی بودند، او این بار یک اثر اجتماعی با موضوعی که برای عموم مخاطبان آشنا است در بخش چشمانداز جشنواره شرکت کرد و البته همانطور که پیشبینی میشد اجرای آن نیز در جشنواره توانست نظر مثبت بسیاری از منتقدان و مخاطبان تئاتر را به خود جلب کند.
نمایش "ماضی استمراری" از روز اول شهریور در حالی اجرای خود را در تالار قشقایی مجموعه تئاتر شهر آغاز کرد که پس از چند اجرا و به دلیل برگزاری جشنواره تئاتر عروسکی نتوانستند تعداد اجراهای خود را کامل کنند. به همین اجراهای این نمایش از روز گذشته 30 شهریورماه در تالار قشقایی از سرگرفته شد.
به بهانه اجرای عمومی نمایش "ماضی استمراری" چندی پیش میزبان ندا هنگامی کارگردان، ناهید مسلمی، شیدا خلیق و مهسا ایرجپور بازیگر و الهام معین طراح صحنه این نمایش در دفتر هنرآنلاین بودیم و با آنها درباره این اثر نمایشی به گفتوگو نشستیم. آنچه در ادامه میخوانید ماحصل نشست گروه اجرایی نمایش ماضی استمراری در هنرآنلاین است.
برای شروع گفتوگو، در وهله اول بفرمایید که تا امروز از شرایط کلی اجرا عمومی نمایشتان و بازخوردی که از تماشاگران میگیرد، راضی هستید؟
ندا هنگامی، کارگردان: راستش من از اتفاقی که برای "ماضی استمراری" در ارتباط با مخاطب افتاده راضی هستم، اما اینکه کار مخاطب را به چه سمتی هدایت کردیم یا اینکه او الان میآید که چه کاری را ببیند یا اینکه برای دیدن چه کارهایی پول پرداخت میکند، بحث مفصلی میخواهد که باید در یک جمعی با حضور کارگردانهایی که کارهایشان فروش میکنند و یا برعکس فروش نمیکند، مطرح شود و به نظر من به تنهایی نمیتوان اکتفا کرد. مثلا بلیت کار ما 12 هزار تومان است. در حالیکه به نظر من زحمتی که بچهها برای این کار کشیدند خیلی بیشتر از اینها هست و با اینکه در این اجراها همیشه بالای 70 درصد سالن ما پر بوده ولی با توجه به تجربه اجراهای اخیر من توقع بیشتری داشتم. در واقع همین مسئله کمی آدم را به فکر فرو میبرد که چگونه میتواند مخاطب را برای خودش بکند و احساس میکنم که به نوعی مخاطبان تئاتر دارند شخصی میشوند. در صورتی که به نظرم باید مخاطبان تئاتر تربیت بشوند که میروند چه کارهایی را ببینند یعنی وقتی قرار است بیایند و نمایشی از ندا هنگامی ببینند بدانند که قرار است با چه چیزی روبهرو شوند و بهای بلیت را برای چه چیزی میپردازند. در حایلکه هنوز به نظر من این اتفاق نتفتاده و مخاطب نیز هنوز به این سطح از آگاهی نرسیده و انتخاب نمیکند. ولی در مجموع از برخورد خاطب راضی هستم.
البته واقعا این مسئله یکسان بودن قیمت بلیتهای تئاتر شهر هم از آن مسائلی هست که درک ان سخت است که چطور یک نمایش مثلا یک نفره با یک نمایشی که هفت، هشت بازیگر دارد هر دو قیمت بلیتهایشان یکسان است. اما در میان گفتههایتان به نکتهای اشاره کردید درباره اینکه مخاطب باید بداند که برای بهای چه کاری را میدهد، در اینباره بیشتر توضیح بدهید که مخاطب برای تماشای نمایش ندا هنگامی بهابی چه چیزی را میدهد.
هنگامی: ببینید گاهی بسیاری از تماشاگران تئاتر برای تماشای یک نمایش به سختی 12 هزارتومان میپردازند در حالی که همان آدمها به راحتی برای یک نمایش دیگر حاضر هستند بلیت 40 هزارتومانی بخرند. این تفاوت از کجا آمده است؟ مشخص نیست که افراد برای آدمها پول میدهند یا برای اندیشه؛ گویی مانند بسیاری چیزهای دیگر در کشور ما تئاتر نیز در حال گذار است. پس از نزدیک به 5 سال که دوباره به عرصه تئاتر بازگشتهام دو موضوع برای من قابل توجه است. نکته اول اینکه خوشبختانه امروز تماشاگران تئاتر لزوما اهالی تئاتر نیستند و مردم نیز تئاتر میبینند. این برای من جای خوشبختی دارد که تئاتر بدون تبلیغ تلویزیونی و بدون آنکه پشتوانهای داشته باشد به این شکل رشد یافته است. نکته دوم که اصلا خوشایند نیست هم اینکه تماشاگران با اینکه یک نمایش را پیدا کرده و برای دیدن آن آمدهاند هنوز نمیدانند تئاتر چیست، چه وظیفهای دارد یا چطور باید با آن برخورد کرد. آنها تئاتر را با مدیومهای دیگر اشتباه میگیرند و مثلا به جای کنسرت یا فیلم به تئاتر میآیند. این موضوع به نظر من به تربیت نادرست مخاطب بازمیگردد. شاید اگر اینجا یک کشور دیگر بود که پایتخت آن مثلا سه هزار سالن سینما داشت میگفتم اصلا اشکالی ندارد که فلان کارگردان به علت سلیقه خاص یا نوع نگاهش دوست داشته تئاترش به کنسرت نزدیک شود و مخاطب هم او را پیدا میکند. اما در سرزمین ما که برای داشتن اجرا در سالن قشقایی باید سه سال در نوبت بود امتحان کردن دیگر هنرهای در تئاتر، تنها موجب تربیت اشتباه مخاطب میشود.
ناهید مسلمی، بازیگر: همانطور که خانم هنگامی گفت امروز تماشاگران تئاتر تنها مهمانان یک گروه تئاتر نیستند و مخاطب تئاتر افزایش پیدا کرده و مخاطب تئاتر نیز افزایش پیدا کرده است. الان مخاطب تئاتر فقط مخاطبان خاص تئاتر نیستند بلکه مردم هستند که به سالنهای تئاتر میآیند و کارها را انتخاب میکنند و خوشحالم که با کار ما ارتباط برقرار کردهاند.
ندا هنگامی
من معتقدم گسترش مخاطب تئاتر به هر شکل که بوده یکی از نتایج پیگیری سیاست "تئاتر برای همه" پدید آمده، اما میخواهم بدانم آیا این بیشتر شدن مخاطب مشخصا روی وضعیت اقتصادی شما به عنوان بازیگران و کارگردان یک نمایش تاثیری داشته است؟ چون به نظر میرسد به همان میزان که مخاطب افزایش پیدا کرده عوامل واسطهای میان شما و مخاطب نیز بیشتر شده است.
مسلمی: هیچ تاثیری نداشته. مثلا پیش از این کار من و شیدا در نمایشی بودیم که در فرهنگسرای ارسباران اجرا شد، وضعیت مالی ما زیر صفر بود، تماشاچی هم وجود داشت اما ما هیچ دستمزدی برای این کار دریافت نکردیم.
هنگامی: پیش از این دولت از سیاستهای خود دفاع میکرد، اما از جایی به بعد متوجه شد مردمی که به تئاتر میآیند میتوانند مسئولیت مرا به عده گیرند و من نیز بابت سالن 20درصد از گروه میگیرم. ما سدی مثل تئاتر فجر را با وجود بازبینی و مخارجی که داشت رد کردیم و اکنون در سالن قشقایی مشغول کار هستیم، اما در مقابل دولت هیچ کاری انجام نداده و حتی هنوز معلوم نیست به ما کمکهزینه خواهد داد یا خیر. سالنی که جزو مجموعههای این مرکز است در واقع به ما اجاره داده شده است و 20 درصد از فروش ما بابت این سالن کسر میشود. این سالنها متعلق به خودشان است و مشخص است ترجیح میدهند آنها را در اختیار گروههایی بگذارند که یک میلیارد بفروشند.
مهسا ایرجپور
من مشکلی با تئاتر خصوصی ندارم، اما این کار به زمینهسازی و امکانات خاص خود نیاز دارد. به نظر من تئاتر ما نیز مانند همه چیز ما بدون برنامهریزی در حال اتفاق افتادن است در این مسیر بسیاری از کار منصرف میشوند و بسیاری خسته میشوند. ما در اجرای خود نقش یک مادربزرگ را داریم که خانم صدیقه کیانفر آن را بازی میکنند. من یا باید این نقش را حذف میکردم یا باید امکاناتی را فراهم کنم که این بازیگر 85 ساله مشکلی نداشته باشد و به عنوان مثال پس از اجرا ماشینی او را به خانه ببرد. هزینه آژانسی که ایشان را میبرد در 30 شب اجرا یک میلیون تومان میشود با این حساب دستمزد او چه میشود؟ این مسائل نباید دغدغه من باشد اینها باید دغدغه دولت باشد. همسر من در هلند کاری اجرا میکرد که یک بازیگر مسن داشت دولت آن گروه را موظف کرده بود که هزینه نگهداری از گربه این بازیگر را برعهده گیرد تا او با خیال آسوده کار کند. شاید برای ما خندهدار باشد، اما این خنده از تمسخر نیست. این خنده به دلیل دور از ذهن بودن چنین موضوعی برای ماست. دولت هلند این کار را به این دلیل انجام میدهد که یک بازیگر قدیمی این فرصت را به مردم داده است تا او را به عنوان یکی از سرمایههای هنر این کشور دوباره روی صحنه بببنند. در نمایش ما وقتی خانم کیانفر روی صحنه میآید مردم با هیجان خاصی تشویق میکنند به این دلیل که وجود یک آدم 85 ساله روی صحنه برای همه جذاب است و این امید را میدهد که تا این سن میتوان کار کرد و حضور داشت، اما این امید را ما در گروه خودمان به مردمان میدهیم. ما با هم توافق کردهایم که همه با هم این هزینه را بپردازیم؟ چه زمانی تئاتر از این حالت خانوادگی بیرون خواهد آمد؟ ما به دلیل عدم شناخت بخش خصوصی نسبت به حمایت از هنر نمیتوانیم از اسپانسر استفاده کنیم، این حالت به ویژه در تئاتری که اندیشهمحور است بسیار دشوار است. به این ترتیب بیشتر شدن تماشاگر تئاتر هیچ رشد مالی برای ما نداشته است، تنها از نظر حمایتهای معنوی و تشویق و ارائه نظر از سوی تماشاگران است که هنرمندان کمی نسبت به قبل امیدوارتر شدهاند.
شیدا خلیق، بازیگر: من به خاطر دارم که برای اجرای عمومی این کار جلسهای گذاشتیم که درباره داشتن یا نداشتن اجرای عمومی تصمیم بگیریم. بیشتر اعضای گروه اعتقاد داشتند که با وضعیت موجود ما نباید اجرای عمومی داشته باشیم. با این حال من با وجود همه این بحثها واقعا برای اجرا انگیزه داشتم. در واقع بحث بر سر این موضوع است که افرادی که مانند من تازهکار هستند به این اجرا نیاز دارند. برای من 4 اجرا در جشنواره فجر کافی نیست، اما متاسفانه کسانی که مسئول دادن اجرا به ما هستند متوجه این موضوع نیستند که وظایفی دارند. اجرا نکردن ما تنها موجب میشود که ما فرصتی که در اختیار داریم را از دست بدهیم زیرا در صورت انصراف ما گروه دیگری مشتاقانه منتظر است تا جای ما را بگیرد.
هنگامی: در واقع این انرژی که در گروههای تئاتری وجود دارد موجب شده که عدهای سوءاستفاده کنند. در آن جلسه خاص، شیدا همه ما را قانع کرد که کار را ادامه دهیم. کسانی در این گروه کار میکنند که دستمزدهای تعریف شده دارند و این شیدا بود که گفت اگر اجرا نرویم چه خواهد شد؟ ما صادقانه به گروه گفتیم که در صورت اجرا، ممکن است بازدهی مالی صفر باشد ولی آنها پذیرفتند. با این حال باید به این موضوع توجه کرد که ناهید مسلمی یا خسرو شهراز تا نقطه مشخصی برای معرفی نسل بعد به این شکل کار خواهند کرد و به علاوه من کارگردان نیز اگر بازیگرانی در این سطح، از کارم استعفا دهند ادامه نخواهم داد چون دیگر نمیتوانم سه بازیگر را جایگزین کنم. مسئولان فرهنگی ما امروز متوجه نیستند چه نیرویی در این شرایط در حال هدر شدن است نیرویی که در نسلهای اینده هیچ پول نفت یا صادارتی جایگزین آن نخواهد شد.
ناهید مسلمی
اگر اجازه بدهید به "ماضی استمراری" برگردیم. ماضی استمراری مباحث مختلفی را بیان میکند در طول نمایش به ان اشاره میکند که درباره هر یک از آنها میتوان ساعتها بحث کرد. اما از مهمترین ویژگیهای "ماضی استمراری" که برای خود شما جذاب بوده، برای ما بگویید؟
مهسا ایرجپور، بازیگر: به نظر من قابل لمس بودن اتفاقات در این کار خیلی جذاب است. روندی که وجود دارد و شکل اجرا برای من قابل لمس است حتی اگر در آن شرایط زندگی نکرده باشم. این کار به عنوان یک کار رئال جذابیتهای خودش را دارد. ضمن اینکه متفاوت بودن شکل روایی که همه چیز از جمله بازی ها رئال است اما در شکلی جدید برای من خیلی جذاب بود.
الهام معین، طراح صحنه: موضوعی که برای من جذابیت بیشتری داشت، پرداختن به خانواده است. مخصوصا شکل بازی خسرو شهراز واقعا صلابت یک پدر را نشان میدهد. ما یک خانواده را در این نمایش تداعی میکنیم.
الهام معین
من این اجرا را هم در جشنواره دیدم و هم در اجرای عمومی. شما در این نمایش مسائل مختلفی را طرح کردهاید در حالیکه گویی علاقهای به دادن پاسخ به آن ندارید و جواب را به عهده مخاطب گذاشتید. البته کاملا مشخص است که جواب خاصی برای این سوال دارید. مثلا موضوعاتی مثل تاثیر مدیرت شهری بر زندگی مردم، لزوم وجود امنیت مالی، واکنش نسلهای مختلف به مشکلات مالی و... در کار شما مطرح شده که میتوان درباره آنها بحث کرد. ضمن اینکه تاریخ تکرار میشود و واکنش نسلها نسبت به یک وقایع متفاوت است. برای شما دلایلی وجود دارد که پررنگتر است و میتوانید به شکلی روشن درباره آنها صحبت کنید.
هنگامی: البته بخشی از این سوالات را نویسنده متن میتوانند پاسخ بدهند، اما برای من دلایل انتخاب این متن این بود که میخواستم پس از مدتها کار کنم و دیگر اینکه میخواستم بعد از موفقیت "سلول صفر"، یک کار رئال را تجربه کنم. البته همیشه با کار رئال مشکل دارم، چون معتقدم همیشه بین یک کار رئال و باور مخاطب فاصله وجود دارد. پس هیچ وقت اتفاقی که میافتد رئال نیست پس بهتر است که به خودمان دروغ نگوییم. مخصوصا من به عنوان کارگردان بهتر است که این فاصله را رعایت کنم. ضمن اینکه معمولا با کار رئال به صورت چرک و ناتورال هم مشکل دارم. اما درباره "ماضی استمراری" باید بگویم که من به خوبی 15 سال قبل را هم در کشور و هم در خانواده خودم به خاطر دارم، اما خیلی از من دور است. یعنی آنقدر از آن عبور کردم و اتفاقات عجیب و غریبی افتاده که هم دور است و هم بودم در 15 سال گذشته. ضمن اینکه احساس کردم 15 سال از عمر یک خانواده میتواند به تکلیف یک عمر خانواده را رقم بزند یا حسرتهایی ایجاد کند که تاثیر آن تا نسلها در یک خانواده باقی بماند. دیگر اینکه دوست داشتم روابط آدمها را نشان بدهم. این را هم باید اضافه کنم که یکی دو جا خواندم که داستان "ماضی استمراری" را به سریالیهای خانوادگی بعد از ظهرها و برنامه "کلید اسرار" تشبیه کرده بودند، در صورتی که "ماضی استمراری" "کلید اسرار" نیست، داستان بچههای بد و پدر و مادرهای خوب نیست، بلکه داستان گیر افتادن آدمها در دایره است و چه بخواهیم قبول کنیم و چه نخواهیم، این دایره هست و نمیتوان از آن فرار کرد. در واقع خروج از این دایره نیاز رمز و راز دارد.
شیدا خلیق
خلیق: من به همراه مادرم داشتیم یک آلبوم قدیمی را نگاه میکردیم فکر کردم که چقدر خانواده ما شلوغ بوده و چقدر وصلت وجود داشته است که امروز به مرگ و طلاق تبدیل شده است. آدمها به دلیل کدورتهای بسیار کوچک دیگر همدیگر را نمیبینند. فکر کردم این لحظههای درون عکس برای این آدمها دیگر تکرار نمیشود. ما آدمهای عجیبی نبودیم زندگی همه ما این طور بوده است. "ماضی استمراری" برای من به این دلیل جال بود که وقتی آدمها هنوز وارد بحث پیشرفت و مسائلی از این دست نشدهاند چقدر بیشتر به هم کمک میکنند. آزاده، همانطور که خانم هنگامی عقیده دارد با رویاهایش زندگی میکند او حرفهایش را یک بار در ذهنش مرور میکند اما همان را میگوید او به چیزهایی که میخواهد باور دارد.
مسلمی: دیوید ممت میگوید اگر حقیقتی وجود داشته باشد در تئاتر اتفاق میافتد نه در سینما یا رادیو. داستان "ماضی استمراری" برای همه ما قابل لمس است. حسین سینجلی ادامه دارد