سرویس تئاتر هنرآنلاین: رضا شاهبداغی که پیش از این هیچگاه در جشنوارههای تئاتر عروسکی شرکت نکرده بود و برای نخستین بار با نمایش "دُخیها" در پانزدهمین جشنواره بینالمللی تئاتر عروسکی تهران - مبارک حاضر میشود، درباره روند اجرای نمایش خود به هنرآنلاین، گفت: نمایش "دُخیها" بر مبنای ژستهایی شکل گرفته که میتوان برخی از نشانههای آن را در فرمهای نمایشی سنتی ایرانی یافت. نشانههای مذکور در جریان تمرین از ذاتِ سنتی خود جدا شده و به نوعی دچار جعل شدهاند. به یک معنا و به عنوان مثال، حرکت فُرمال و استیلیزهی مربوط به نمایش روحوضی از بستر خود جدا شده و طی تغییر و تحول در جریان تمرین، با کُنش زبانی کارکترهای نمایشِ دُخیها" همسو شده است. بدین ترتیب هیچگاه سعی نشده که بازآفرینی فُرمهای سنتی و تا حدودی فراموش شده، به اجرا دربیاید. منظور من از فُرمهای نمایش سنتی ایرانی بازه وسیعی است که هرگونه پرفورمنسِ سنتی از قبیل تعزیه تا بازیهای زنانه را دربرمیگیرد. بیش از این، در راستای تمرین، هر گونه حرکتی در این اجرا با توجه به این ژستها، در دو سطح پیوستگی و همزمانی رُخ خواهد داد. پیوستگی از جهت تداوم علت و معلولی داستان، و همزمانی از جهت اینکه چند کُنش در آنِ واحد و همزمان انجام میشود. ما در صحنه ملحفه بزرگی داریم که عروسکگردانان فُرمهای فراوانی را با آن میسازند. این فُرمهای فراوان به واسطهی این پیوستگی و همزمانی، معنادار میشوند.
این کارگردان تئاتر درباره اولین تجربه کار عروسکی خود در این جشنواره عنوان کرد: پیش از اینکه نمایش عروسکی را تجربه کنم، کارگردان صحنهای و نمایشنامهنویس بودهام. در واقع وقتی در سال 1389 نمایشی به نام "وقتی از بریدگیهای خونبار عصب میگذرد" را به کارگردانی و نویسندگی خودم در تالار اصلی مولوی به روی صحنه بردم و همزمان نیز پژوهشهایی را در باب ارتباط بازیگر با اشیاء پی گرفتم. کارکترهای نمایش مذکور همگی زن بودند و چادر به سر داشتند و به جز تابوتی که سه شمع بر آن روشن بود و در جلوی صحنه قرار داشت، فضای کلی صحنه عاری از هر آکساسوآر بود. در این فضای خالی بازیگران به واسطهی بدن و ژستهایی که با چادرهاشان خلق میکردند، فضاهای نمایشی را عینیت میدادند. یکی از نتایج حاصله از حساسیتهای من این بود که برخورد بازیگر با شیئی همچون چادر، به تدریج آن را از ماهیتِ مشخص و اولیهاش خارج کرده و کیفیتهای گوناگونی را از آن در راستای نمایش عیان میکرد. با توجه به زن بودن کارکترها، در آن زمان برخی از منتقدان، نمایش را با نگاهی فمینیستی دیدند. من اعتقادی به این موضوع نداشتم. تنها اعتقاد من قصه و نحوهی گفتن آن بود. معتقد بودم تنها کارکترهای زن، آن هم با پوشش چادر که گسترهی وسیعی از امکانات ژستوآل را برابر ما آشکار میکند، میتوانند این قصه را بگویند.
شاهبداغی همچنین درباره داستان "دخیها" گفت: این نمایش روایتگر سه دختر و یک مادر است که مادر به شیوه خاصی دخترانش را تربیت میکند. تربیتی سختگیرانه که نتیجه آن آماده شدن دخترها برای ازدواج است. اما از آنجاکه دخترها این نحوه از تربیت را بر نمیتابند و در ابتدا به صورتی پنهانی با آن مخالفت میورزند، وقتی خواستگاری میآید، به جای دخترها مادر را میپسندد و... در این نمایش مینو ملکی در نقش مادر و فهیمه باروتچی، آبان عسکری و مهرنوش بلمه در نقش دخترها، ایفای نقش میکنند.
او در ادامه عنوان کرد: انتشار فراخوان جشنواره پانزدهم تئاتر عروسکی همزمان بود با مطالعاتی که در باب ژستها و فیگورها داشتم. در آن زمان مشغول کنکاش در آرای یوجینیو باربا درباره انسانشناسی تئاتر و همچنین کتاب ارزشمند جودیت باتلر با عنوان "آشفتگی جنسیتی" بودم؛ متأسفانه تنها ترجمه موجود از کتاب ارزشمند باتلر، ترجمه نارسا و ناخوانایی بود که به صورت الکترونیکی تهیه شده بود که امیدوارم حساسیتها و حواشی نامربوط به اندیشه این کتاب هر چه زودتر زایل شده و امکان برای ترجمهای دقیق و رسا از این کتاب حاصل شود. به هر حال، این دو موضوع و همزمانیاش با فراخوان جشنواره عروسکی مرا وا داشت تا ایده نمایش "دُخیها" را پرورش بدهم. با وجود تأثیر کلی این مطالعات، به طور مشخص در موضوع و زبانِ نمایش از اندیشههای باتلر، البته آنگونه که میفهمیدم، راهنمایی گرفتم و در تمرین حرکتها و ارائهی ژستها و فیگورهای برآمده از موضوع نمایش، از اندیشههای باربا. بیش از این، موضوع نمایش آنقدر برایم جذابیت داشت که نسخهای متفاوت و صحنهای از آن را، که تنها در زن بودن کارکترها و روابط میان مادر و دختران با نمایش "دُخیها" شباهت داشت، بنویسم. نمایشنامه حاصله با نام "رویش ناگزیر دُخیها در حاشیه" در این بُرههی زمانی با کارگردانی مهدی محمدی برای شرکت در سیوسومین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر تمرین میشود.
نویسنده نمایشنامه "فلان و چنان حکومت خان جان" گفت: مهمترین مسئله در انتخاب آثار این جشنواره، چالشِ عروسکی بودن یا نبودن کارهاست. فارغ از تعاریف و دستهبندیهای گوناگون، اینکه مخاطب جذبِ نمایشی شود که در آن به جای تَعیُّنِ تعاریفِ سنتی نمایش عروسکی، تعریفِ جدیدی از نمایش عروسکی ارائه شود، مسئله نه در ساختارشکنی که در جذب مخاطب است. به یک معنا، در ابتدا باید ببینیم چه کاری جذبمان میکند، نه اینکه ببینیم آیا عروسکی بوده یا نه! معیارهای کلی نمایش عروسکی، از این دست که جسمِ بیجانی توسط عروسکگردان جاندار شود، معیارهایی پذیرفته شدهاند و به نوعی امرِ پیشینی محسوب میشوند. همچون قولِ اریک بنتلی که در تعریف تئاتر میگوید: "الف در نقش ب در حالیکه ج مخاطب اوست". این امر از پیش پذیرفته شده که هرگونه ساختارشکنی در این معیارهای کلی اساسا آن را ناممکن میکند! بنابراین تئاتر بودنِ تئاتر و عروسکی بودنِ تئاتر عروسکی مقولاتی فرض شده نیستند و اثبات شدهاند. تَنشِ حاصل از این موضوعات و بحثها از آنجایی آغاز میشود که نگاه زیباییشناسانه و درکِ ظرافتهای حاصل از فرا رَوی از فُرمهای تجربه شده، جایش را به متر و میزان تعاریف کلیشهای عروسکی بودن یا نبودن میدهد.
او در رابطه با مرحله بازبینی آثار نیز اضافه کرد: خوشبختانه داورانی که برای بازبینی و انتخاب آثار نهایی جشنواره مشخص شده بودند نقش مهمی در پایان دادن به این بحثهای بیهوده داشتند! نگاه مدرن و توجه ایشان به تجربهگرایی و گذر کردن از حواشی تکراری و بحثهای معیارهای کلی و پذیرفته شده نمایش عروسکی موجب انتخاب آثاری شد که به نظر من حرفهای مهمی در فرم و محتوا خواهند داشت. و این امر بیش و پیش از هر مسئله دیگری در رونق جشنواره پانزدهم تأثیر خواهد داشت.
شاهبداغی اضافه کرد: به نظر میآید به رغم انتشار دیرهنگام فراخوان، جشنواره حال و هوایی ویژهتر نسبت به دورههای گذشته دارد و قطعا این امر به دلیل حضور خانم برومند به عنوان دبیر جشنواره است. اتوریته و روابط گسترده خانم برومند توانسته نگاه مدیران فرهنگی و اجتماعی نهادهایی همچون صدا و سیما و شهرداری را به این جشنواره جلب کند. به این ترتیب علاوه بر فراهم آمدن امکانات مادی، به نظر میآید بیش از پیش توجه رسانهها به این رویداد جلب شده و به تبع آن گروههای شرکتکننده از این توجه بیبهره نخواهند ماند.
این کارگردان تئاتر با اشاره به جشنواره تئاتر عروسکی در پایان و در مورد وضعیت تمرین نمایش "دخیها" اظهار داشت: چهار بازیگر در سراسر تمرین زیر ملحفهای با ابعاد 21 مترمربع حرکت میکنند. دبیرخانه جشنواره پلاتوهای اداره تئاتر را برای تمرین گروههای نمایش اختصاص داده که عرض این پلاتوها 7 متر است و امکان تمرین نمایش ما در آنجا وجود ندارد. با توجه ویژه خانم برومند این روزها ما در زیرزمین دبیرخانه تمرین میکنیم که فضای آن کمی از پلاتوهای اداره تئاتر مناسبتر است. با این وجود مجبوریم در شرایطی تمرین کنیم که با شرایط اجرا هماهنگی ندارد و تمام کوشش گروه بر این امر متمرکز شده که بتوانیم از هر امکانی برای نزدیک شدن به شرایط اجرا استفاده کنیم.
انتهای پیام