سرویس تئاتر هنرآنلاین: برزخ در هر حالتی اگر در یک اثر هنری بازآفرینی شود یکسره فرضی و ذهنی است، به دلیل هیچ ارجاع قابل تحقیقی در واقعیت ندارد. پس قراردادهای این فضا میتواند خودآگاهانه بر تصورات شخصی و باورهای صاحب اثر باشد. آنچه بین ما و صاحب اثر مشترک است داشتن تصوری کلی و عمومی از امری به نام برزخ است با مفاهیم و پیامدهای مشترکی که در این وضعیت نهفته است. برزخ در این حالت مشترک و عاری از جزئیات یک وضعیت است. نمایشنامه "والس تصادفی" نوشته ویکتور هائیم که به تازگی توسط اصغر نوری ترجمه و به وسیله نشر دیبایه به بازار آمده است، در یک فضای برزخی میگذرد. نه صرفاً وضعیت برزخی بلکه مکان و رویداد عالم برزخ و پس از مرگ را تصویر میکند.
نگاه "والس تصادفی" به برزخ بیشتر ضد آن تصویر شبه آرمانی، اسطورهای و آخرالزمانی از برزخ است. بیشتر از آنکه تصویری از سرنوشت انسان باشد تصویری از وضعیت زندگی اوست و بیشتر از آنکه از طریق برزخ تصویری از یک باور متافیزیکی ارائه کند، تمثیلی از واقعیت پوچ و تصادفی زندگی زمینی و روزمره است، زندگیای که برای انسان جدید با سیک زندگی او گریزان از معناست و کرختتر از این است که نظم و قاعدهای را برتابد.
نمایشنامه هائیم با ورود زنی آغاز میشود که بر اثر تصادف مرده است. زن وارد میشود و فرشتهای از او استقبال میکند. فرشتهای که در توضیح صحنه، فرشته بودنش بدیهی فرض شده، پس احتمالاً دارای نشانههای آشنا و همه فهم یک فرشته است و یا در نگاهی ژرفتر و مدرن همان فرشتهای است که هر خوانندهای در خواندن نمایشنامه میتواند آن را با توجه به ذهنیت خود تصویر کند (چیزی که عنصر کلیدی و جذاب هر نمایشنامه خوبی است؛ ایجاد امکان تخیل فردی) فرشته با توجه به جنسیت انسان مرده روبرویش مرد یا زن میشود پس بدیهی است که دربرابر زن این نمایشنامه یک مرد است. از همین جاهاست که قراردادهای مورد نظر و تمهیدی نویسنده ساخته میشود و از سطح تصور کلی عالم برزخ فراتر میرود. نکته ویژه دیگر در کنار این موقعیت و رویارویی ساده و سرراست با قرارداهای محدود خاص خود، صحنهای است که هائیم توصیف میکند. مکان وقوع نمایش یا همان عالم برزخ و صحنه محاکمه ابدیِ مورد نظر در "والس تصادفی" مدرن و معمولی است، فضایی تاریک که نویسنده آن را مثل یک گاراژ وسیع تصویر میکند. پر از جسدهایی که روی هم تلنبار شده. عنصر غریبی در کار نیست اما چون قرار داد و رویارویی آدمها غریب است، این عدم غربتِ مکان، خود تمهیدی غریب و غیر عادی محسوب میشود. مکان کاملاً زمینی است و جنس ابزار یعنی مادههای به کار رفته و توصیف شده، تماماً آشنا و روزمره است، اما آدمهای نمایش را یک مرده و یک فرشته تشکیل میدهند و موقعیت، موقعیتِ سؤال و جواب است. یک بازی برای تعیین سرنوشت زن، اینکه بهشتی است یا مسافر جهنم.
نکته مهم در این میان قاعده بازی است. در طول نمایشنامه ما به مانند زن در پی کشف قاعدهای هستیم که بر بازی حاکم است. در ابتدا سؤالاتی که فرشته میپرسد بسیار ساده و روان توسط زن پاسخ داده میشود زن امتیاز میگیرد، آخر او برای رفتن به بهشت باید ۱۰۰ امتیاز بگیرد و امتیازش هر چه از صد کمتر شود جایش هم در آن دنیا بدتر میشود. کم کم با پیش روی نمایشنامه سؤالات سخت نمیشود اما قواعد امتیازدهی مبهم میگردد هر چه حرفهای زن به سمت تعریف خود و زندگیاش و قضاوتهایی که درباره لحظات عمرش دارد میرود سیستم امتیاز دادن فرشته نامشخص و البته بیرحمانه میشود. کم کم میفهمیم که انگار هیچ قاعدهای بر این امتیازدهی حاکم نیست. فرشته ابتدا یک قاعده میگذارد و آن دوری کردن از ابتذالهای زبانی است که خود قاعدهای مبهم است. در این راه نوشیدنی سکرآوری به نام بلومانکوف را پیشنهاد میکند. زن در لحظاتی دچار حملههای مثل زایمان میشود و گویی واژگان و عبارات مبتذل را دفع میکند، به قول فرشته این فرایند نوعی "پاکسازی قشر مخ" است. این قاعده به این معناست که زن باید تلاش کند در پاسخهای خود از جملات و کلمات تکراری و پیش پاافتاده پرهیز کند، این مرتبط میشود با قاعده دیگری که فرشته گذاشته و آن اینکه باید سرگرم شود، در کنار اینها به شکل ضمنی روی صداقت و گفتن حس واقعی هم فرشته تأکید دارد. درست است که این اصول به شکلی به هم مرتبطاند و در یک دستهبندی قرار میگیرند، اما هر سه شخصیتر و نقضپذیرتر از آن هستند که بتوان نامشان را قاعده خواند آن هم برای چنان موقعیت بغرنجی که زن گرفتار آن است. پس قواعد با توجه به احساس و دریافت شخصی فرشته نقض میشود و به همین دلیل عملاً به موفقیت زن کمکی نمیکنند. از دیگر سو اساساً تطبیق صداقت با سرگرم کننده بودن آنچنان ساده نیست، زن برای سرگرمکننده بودن باید از صداقت کمی عدول کند و برای صادق بودن در بیشتر موارد سرگرم کننده بودن نوعی مانع است. در اکثر موارد وقتی زن شروع به پرخاش میکند- که حاصل تحریکات خود فرشته است- امتیاز مثبت میگیرد اما همین ملاک در لحظههایی که زن سعی میکند با عصبانیت از بازی دست بکشد و یا اصرار بر سخنهای خود که امتیازشان غیر قابل درک کم شده، باز نقض میشود.
آنچه نمایشنامه در نهایت در روند خود ایجاد میکند بیقانونی و بدون ملاک بودن امتیازدهی برای زندگی اخروی زن است. او دچار بازی پوچ و بیقاعدهای شده است که هر چه پیش میرود امکان اتمام آن محالتر میشود. بازی درست شبیه مرگ تصادفی زن است که در عین سرگرم کنندگی و پوچی، هراسناک و رنجآور است. نمایشنامه پایان مشخصی ندارد در لحظاتی که هنوز زن امید برای گرفتن امتیاز دارد تمام میشود.
یکی از نکات مهم این نوع از پایان تأیید سیر پایان ناپذیر سؤالات است، نویسنده خود نمیخواهد بازی را پایان دهد و این همراه میشود با یک جمله مهم توسط زن که به فرشته میگوید: باور کردنی نیست که من شما رو تحت تأثیر قرار داده باشم... شما انسان نیستین.
نمیتوان فهمید- شاید به خاطر ترجمه - که منظور زن از تحت تأثیر قرار دادن اغوای فرشته است یا همین که فرشته دیگر امیدی به پیروزی زن ندارد. اما در هر صورت به نظر میرسد فرشته و زن در بازی گرفتار شدهاند. در هم گیر کردهاند، این موقعیت بسیار شبیه موقعیت نمایشهای ابزرود است. شبیه موقعیت انسان روی زمین. ویکتور هائیم انگار آن نگاه ابزورد را به سطح زندگیهای دیگری که به انسان وعده داده شده میکشاند و ان را ذاتی انسان در هر وضعیت و بستری میداند.
انتهای پیام/
علیرضا نراقی