سرویس تئاتر هنرآنلاین : شاید برای بسیاری وجود بازیگران نام آشنا و کارگردانهای شناخته شده از نخستین فاکتورهایی باشد که برای به تماشا نشستن یک نمایش به آن توجه میکنند، که هیچ ایرادی هم به آن وارد نیست. اما در این میان هستند نامهایی که نه بازیگرند و نه کارگردان مشهوری، ولی کافیست رد پای آنها در نمایشی دیده شود تا پای بسیاری را به سالنهای تئاتر باز کند. به تایید بسیاری از اهل فن، نغمه ثمینی از همان معدود نامهایی است که باید کارهایش را با جدیت دنبال کرد و هر جا نشانی از آثار او هست نباید از آن غافل شد. حال اگر نمایشنامهای از او را محمد یعقوبی و گروهاش اجرا کند که جای خود دارد.
به بهانه اجرای نمایش "هیولا خوانی" نوشته نغمه ثمینی که این روزها در تالار چهارسو مجموعه تئاتر شهر با کارگردانی محمد یعقوبی روی صحنه است، با این نمایشنامهنویس مطرح گفتوگویی انجام دادیم که ماحصل آن را در ادامه میخوانید.
بالاخره بعد از گذشت بیش از سه سال نمایشنامه "هیولا خوانی" پس از چندین بار بازنویسی، به طوریکه حتی صحنه فینال در سه چهار روز مانده به اجرا نهایی شد، روی صحنه رفت. در مجموع از اجرای کنونی از نمایشنامه راضی هستید یا ترجیح میدادید که متن اولیه بدون هیچ تغییری اجرا شود؟
ثمینی: در مجموع از اتفاقاتی که در متن افتاده راضی هستم اگرچه فکر میکنم این متن اگر سه سال و نیم پیش اجرا میشد با تب و تاب و هیجان تماشاگران همراهتر بود، در حالی که امروز شاید انرژی تماشاگر صدرصد بر مدار اصلی این متن قرار نداشته باشد. بنابراین شاید ترجیح میدادم که همان سه سالونیم پیش اجرا میشد اما به هر حال این زمان گذشته است و من با توجه به حضور آقای یعقوبی، این امکان و این علاقه را داشتم که متن را دوباره بازنگری کنم.
- شما جامعه ایران را جامعهای سیاستزده میدانید و چند بار نیز سعی کردهاید که این موضوع را در کارهایتان بازگو کنید و همین مسئله باعث شده نمایشنامهای مثل همین "هیولا خوانی" با توجه به موضوعی که به آن میپردازد پس از چند بار بازنویسی و تغییر نام بتواند مجوز اجرا بگیرد. از طرفی در آن زمان (سه سال و نیم قبل) حال و هوای مردم و فضای جامعه نسبت به امروز خیلی سیاسیتر بود. دوست دارم بدانم شما خودتان در آن زمان تا چه تحت تاثیر فضای سیاسی حاکم بر جامعه بودید و این مسئله در شکلگیری و نگارش متن چقدر تاثیر داشت؟
ثمینی: به نظر من سه سال و نیم یا چهار سال قبل کسی در کشور ما نبود که درگیر فضای سیاسی نباشد. ما اکنون دوباره در یک وضعیت آرامتری نسبت به آن زمان قرار داریم و میتوانیم بسیاری از پدیدهها را خارج از فضای سیاسی مورد توجه قرار دهیم. در آن روزها که روزهای بسیار سخت، خشن و نامشخصی بود، کسی نبود که فارغ از این فضا زندگی کند. هر نویسندهای راوی ِ زمانهای است که در آن زندگی میکند قطعا من نیز از این قاعده مستثنی نبودهام و این نمایشنامه عمیقا از آن روزها نشات گرفته است.
- "نغمه وار" بودن هیولا خوانی حرفی است که آقای یعقوبی درباره نوع نگارش این متن به کار بردند و با توجه به دیگر کارهای شما، برداشتی که من از عبارت نغمهوار میکنم وجود چند عنصر مشخص است که مهمترین آنها اهمیت دادن همیشگی شما به طبقه متوسط، وجود راوی، زمانبندیهای غیرخطی و در نهایت محوریت زن به عنوان یک ناظر ساکت است. شما با این عناصر به عنوان شاخصههای آثارتان موافق هستید یا اساسا این نغمهوار بودن را در چیزهای دیگری میبینید؟
ثمینی: این اصطلاح آقای یعقوبی مرا بسیار خوشحال میکند البته که من نخستین بار است که آن را از شما میشنوم. فکر میکنم این عناصر تکرار شونده در کارها به مرور قابل کشف است اما من برنامهای برای تکرار آنها ندارم تا یک امتداد فرمی و معنایی را در آثارم حفظ کنم. این عناصر در ذهن من هستند و دوباره به کارهایم راه پیدا میکنند. البته من با بعضی از آنها بسیار موافقم و مثلا بازی با زمان یکی از علایق من است. اما در عین حال اینکه شما از محوریت زن به عنوان ناظر خاموش یاد کردید برای من تازگی دارد اما اگر در کارهای مختلف تکرار شده است چه بسا شما به موضوع درستی اشاره کردهاید. در مورد طبقه متوسط نیز باید بگویم که این یکی از مهمترین عناصر آثار من است. من خودم در طبقه متوسط به دنیا آمدهام و دوران کودکی و جوانی و حال من در این طبقه گذشته است. این طبقه را بسیار خوب میشناسم و جزییات آن برای من جذاب بوده است. البته گاهی تلاش کردهام از فضای آن بیرون بزنم مثلا روایت یک خانواده طبقه متوسط که از دل یک خانواده اشرافی پدید آمده یا طبقه متوسطی که درگیر یک سری افکار خاص است. در واقع طیفهای مختلف طبقه متوسط را مورد توجه قرار دادهام. در نهایت از میان چهار عنصری که شما به آنها اشاره کردید به روایتگری میرسیم. موضوعی که همیشه برای من جذاب بوده و به نظرم این عنصر امکانی ویژهای را در اختیار نویسنده قرار میدهد و مرزهای نویسنده را گسترش میدهد.
- حتما ایدههای زیادی در ذهن دارید که شاید روزی درباره آنها بنویسد، دوست دارم بدانم چه چیزی در بین این ایدهها هست که تصمیم میگیرید آن را به نمایشنامه تبدیل کنید و قصه ننویسید و یا برعکس؟
ثمینی: نخست این است که من داستان نمینویسم. اتفاقا نکتهای است که همواره در کلاسهایم به دانشجویانم میگویم این است که هنگامیکه نمایشنامه مینویسید چیز دیگری ننویسد. این را به این دلیل میگویم که عقیده دارم نمایشنامهنویسی کار بسیار دشواری است و به بازنویسیهای بسیار نیاز دارد. به محض آنکه نویسنده امکان کوچکی را برای نوشتن چیزی به جز نمایشنامه به دست آورد به سرعت به آن روی آورده و در آنجا خود را ارضاء خواهد کرد و بنابراین نمایشنامهنویس نمیشود. شخصا آخرین داستانهایی که نوشتم به سالها قبل بازمیگردد و اگر در این میان چیزهایی نوشتهام هیچگاه روی آنها محکم نایستادم. اما به بخش نخست سوال شما بازمیگردم؛ در واقع من مثل هر نویسنده دیگری ممکن است در آن واحد دهها ایده داشته باشم. هیچ منطقی وجود ندارد و بعضی ایدهها هستند که شما را رها نکرده و گام به گام شما را دنبال میکنند. مثلا همین حالا که با شما صحبت میکنم ایده یک نمایشنامه را در ذهن دارم که مشخصا درباره طلاق است. ایدهای که یک و سال و نیم تلاش کردم تا آن را پس بزنم اما میبینم که هست و نمیتوانم به آن نپردازم.
- درباره نمایشنامه "هیولا خوانی" که میتواند از ایدههای زیادی مثل مقوله سانسور، مقوله انقلاب و تغییرات آن در سیستم حکومتی، موضوع زمان و تاثیر آن بر خانواده و روابط اجتماعی و... سرچشمه گرفته باشد، کدامیک برای شما آنقدر پررنگ شد که در نهایت این نمایشنامه را بنویسید؟
ثمینی: "هیولاخوانی" برای من با یک تصویر آغاز شد؛ "خط بکش، خط بکش، خط بکش". فکر کردم اینکه یک نفر روی صحنه چیزی را بخواند زیر جملاتش خط قرمز بکشد یا حتی روی یک صدا خط بکشد میتواند بسیار جذاب باشد. در واقع این ایده محوری هیولاخوانی بود و چون به شکل جدی با آن مواجه شده بودم به نظرم برای اجرا روی صحنه بسیار جالب آمد. نکات بعدی مثل گذشته آدمها و مسائلی از این دست بعد از این موضوع محوری به نمایشنامه اضافه شد.
- آقای یعقوبی به شدت عقیده دارند که هر نمایشنامهنویس بهتر است که خودش متنهایش را کارگردانی کند و البته از ین طرز فکر نتیجه خوبی هم گرفتند و موفق بودند. اما نویسندههایی مثل شما یا آقای چرمشیر و یکی دو نفر دیگر از همنسلان شما برخلاف بسیاری ظاهرا تمایلی به کارگردانی ندارد. دوست دارم علت این عدم تمایل شما را به کارگردانی متنهای خودتان بدانم؟ فکر نمیکنید شاید اگر متنهایتان را خودتان کارگردانی میکردید نتیجه بهتری میگرفتید؟
ثمینی: من شخصا به این موضوع عقیده ندارم و کارگردانی شخصا برای من امر جذاب و برانگیزانندهای نیست. حتی چند سال قبل سعی کردم کارگردانی را با متنی از یکی از دوستان نمایشنامهنویس تجربه کنم. اما در هر جلسه تمرین فکر میکردم که من چرا اینجا هستم در حالیکه باید پشت کامپیوترم در حال نوشتن باشم. به نظر من اگر شخصا نمایشنامه خودم را دست گرفته و بخواهم آن را کارگردانی کنم خطا پیش خواهد آمد. نکته دوم اینکه بسیاری اوقات کار با کارگردانهای خوب موجب شده که متن من ارتقا پیدا کند. بسیاری از دوستان هنگام کارگردانی نوشتههای خودشان دلشان نمیآید که متن را کوتاه کرده یا آغاز و پایانی را جابهجا کنند. اما من زمان کار با یک کارگردان دیگر همیشه به خودم میگویم که آماده باش تا نمایشنامهات را با ذهن دیگری بخوانی.
- اصولا چقدر به کارگردانها اجازه میدهید در متون شما دخل و تصرف کند؟ ضمن اینکه با توجه به علاقه زیادی که برای اجرای متون شما هست و ممکن است بعضی با اجرای بد متنها به کار شما لطمه بزنند. اگر کارگردانی برای اجرای آثارتان از شما اجازه بگیرد، چه ملاکی برای اجازه دادن یا ندادن به آنها دارید؟
ثمینی: اگر این کارگردان یک دانشجوی شهرستانی باشد و مثلا بخواهد در یک جشنواره محلی شرکت کند بله حتما این اجازه را خواهم داد زیرا فکر میکنم متن من چاپ شده و در دسترس همه قرار دارد و من نمیتوانم فرصت کار یک دانشجو را با این متن را از او دریغ کنم. اما با توجه به اینکه نخستین اجرای هر نمایشنامه برای من از اهمیت بسیاری برخوردار است باید برای صددرصد نسبت به کارگردان اطمینان داشته باشم.
- "تلخبازی قمر در عقرب" نخستین متنی که از شما توسط یک کارگردان حرفهای اجرا شد و جزو اجراهای موفقی هم در زمان خودش بود. فکر نمیکنید اگر این تجربه نبود اکنون این حس را نداشتید؟
ثمینی: من آن زمان بسیار کم تجربهتر بودم. آن متن نخستین کار از من بود که توسط یک کارگردان و گروه حرفهای در تئاتر شهر اجرا میشد و برای من تجربه بسیار عجیبی بود و من خیلی از آن تجربه درس گرفتم. مثلا متوجه شدم که انعطاف مرزی دارد و اگر در یک نقطه خاص محکم نایستی متن تو از میان خواهد رفت. نکته دیگر اینکه آموختم نویسنده به جز کارگردان با هیچکس دیگر نباید درباره تعویض یا تغییر متن صحبت کند و تنها کارگردان است که این تغییرات را به گوش گروه اجرا خواهد رساند. در واقع درباره آن کار بیش از آنکه خود اجرا برای مهم باشد تجربهای که از خلال سختیهای آن کار آموختم برای من ارزش داشت. البته تجربه بعدی من با آقای مرادی و اجرای نمایشنامه "افسون معبد سوخته" برای من اتفاق بسیار خوبی بود.
- جایی من مطلبی از شما خواندم که گفته بودید "همیشه تاریخ در گوش من صدا میکند" و هیولاخوانی هم به یک تاریخ خاص یعنی سالهای نخست پس از انقلاب ارجاع دارد. نکته دیگری که در گفتههای شما بسیار شنیدهام تاثیر سفر در آثارتان است و گویا این امر هم برای شما بسیار مهم است. اینکه سفر جهانبینی انسان را تغییر میدهد جمله بسیاری زیبایی است و تردیدی هم در آن نیست اما دوست دارم کمی درباره این دو موضوع با جزئیات بیشتر صحبت کنید.
ثمینی: زمانی 18 یا 19 سالم بود مثل هر فرد دیگری در آن سن حس میکردم که زندگی من در حال آغاز شدن است. فکر میکردم اکنون زمانی است که من اجازه دارم برای باقی زندگیام یک آرزو کنم. آرزو کردم که خدایا هیچگاه امکان سفر کردن را از من نگیر و فکر میکنم خدا مرا خیلی دوست داشته است چون از یک دورهای برایم امکان سفرهای زیادی مهیا شد و این امکان تاثیر عمیقی بر من و متنهایم گذاشت. نخست اینکه فرهنگها با هم متفاوت هستند و باید نقاط روشن این فرهنگها را شناخته و آنها را دوست داشت. بسیاری از متنهایی که من نوشتم عمیقا تحت تاثیر این سفرها بوده است. به عوان مثال نمیتوانم فکر کنم که "افسون معبد سوخته" بدون سفر من به ژاپن شکل میگرفت یا "اینجا کجاست؟" محصول تجربه مهاجرت و سفر است و به نظر من بسیاری از این ایدهها خودشان را به شکلی با سفر مرتبط کردهاند. از سوی دیگر تاریخ نیز به نظر من نوعی سفر است. سفری که در زمان شکل میگیرد و همان جذابیت و هیجان سفر در مکان را دارد و باز میتوانم بگویم که هر ایدهای که در ذهن میآید سفرش را در زمان نیز آغاز میکند. آخرین متنی که در حال نوشتن آن هستم "تمشکهای وحشی" نام دارد و همانطور که اشاره کردم به موضوع طلاق اختصاص دارد اما به طرز عجیبی وقتی من به آن فکر میکنم گذشتهای با آن در حال ساخته شدن است که ریشه در تاریخ دارد زیرا اساسا من معتقدم هویت اکنون ما پیوند محکمی با آنچه در تاریخ روی داده، دارد. این رشتهای است که در "خواب در فنجان خالی"، "شکلک"، "هیولاخوانی" و حتی "خانه" وجود دارد. در "خانه" ما با موضوعی تاریخی مواجه نیستیم اما این نکته بسیار در این نمایشنامه دارای اهمیت است که همه شخصیتها در سالهای انقلاب و جنگ متولد شدهاند.
- خانم ثمینی حدودا 10 سال قبل با آقای یعقوبی به عنوان نمایشنامهنویس گفتوگویی میکردم. در آن زمان تمایل و گرایش زیادی برای اجرای کارهای ابزورد و مدرن وجود داشت و اصولا کارهای رئالیستی و اجتماعی طرفدار چندانی نداشت و من واقعا علت آن را نمیفهمیدم. اما در سال گذشته در جشنواره تئاتر فجر که تقریبا بیشتر از 125 نمایش اجرا شد که شاید بیش از 80 درصد کارها کاملا رئالیستی و به موضوعات اجتماعی اختصاص داشت و من باز هم متوجه این جریان نمیشوم که تحت تاثیر چه چیزی است که طی ده سال این همه تغییر جهت در جریان تئاتری ما به وجود میآید. گویا هر بار جریانی مثل یک ویروس در جامعه تئاتری ما میافتد و کمتر کسی است که به جریانی که از درون او شکل گرفته است پایبند باشد. اما شما از جمله نویسندگانی هستید که این موضوع خیلی کمتر در کارهایتان دیده میشود. به نظر شما این تغییر گرایشهای آنی از چه چیزی ناشی میشود؟
ثمینی: این درست است اما باید به دلایل این موضوع نیز توجه کرد. نخست اینکه دورههای فرهنگی ما در هر دولت به شدت با هم متفاوت است و طبیعی است که نویسنده نداند در هر دوره باید برای ارائه کارش چه کند. نکته دوم اینکه به شکل غریبی هر نویسندهای دوست دارد در هر دورهای خودش را بشکند و تجربههای جدیدی داشته باشد اما این دورههای شکست معمولا نتیجه خوبی نمیدهد. به عنوان مثال من نمایشنامه "مرگ و شاعر" را به این دلیل نوشتم که دوست داشتم دوره "خواب در فنجان خالی" و "شکلک" را بشکنم. این متن خوب نبود و هیچوقت هم آن را برای چاپ ندادم.
- دقیقا نکته همینجاست که شما در رفتار حرفهای خود دارای سامانی هستید که به شما اجازه نمیدهد تا اثر بدی را به انتشار برسانید. چه دلیلی وجود دارد که شما به این قاعدهمندی رسیدهاید ولی دیگران این قاعدهمندی کمتر دیده میشود؟
ثمینی: به نظر من نمایشنامهنویسان حرفهای آثار خود را در یک خطی حفظ کردهاند و کسانیکه آثار نظاممندی ندارند یا تازهکار هستند و یا اینکه مسئله و دغدغه آنها یک تجربه مستمر نمایشنامهنویسی نیست. ضمن اینکه نمیتوان انکار کرد که ما بسیاری اوقات به شدت تحت تاثیر سینما هستیم. به عنوان مثال فیلم "جدایی" آقای فرهادی به شدت بر تئاتر تاثیر گذاشت و ناگهان همه فکر کردند مردم رئالیسم اجتماعی را میپسندند. البته اینها موجهایی هستند که ممکن است سال آینده فرم و شکل دیگر بگیرد اما در این میان هرمندان غربال میشوند و کسانی میمانند که در نهایت بتوانند ایدهای را و ذهنیتی را با خودشان پیش ببرند و نهایتا با کمی انحراف به نتیجه برسانند.
- رئالیسم اجتماعی برای نغمه ثمینی چه در متن و چه در زندگی شخصی چه اندازه اهمیت دارد و اصولا معتقدید که چقدر باید در اولویت باشد؟ اگر مثلا همزمان با "هیولاخوانی" ایده یک کار غیراجتماعی به ذهن شما میرسید کدامیک برای شما اولویت داشت؟
ثمینی: در اینجا دو بحث وجود دارد؛ نخست بحث رئالیسم اجتماعی به مثابه یک سبک و دوم پرداختن به مسائل اجتماعی به مثابه یک دغدغه. شیوه کاری من هیچگاه به شکل مشخص رئالیسم اجتماعی نبوده اما با این حال مسائل اجتماعی به شدت برای من اهمیت دارد به این معنا که اگر همزمان با یک موضوع اجتماعی ایدهای به ذهن من برسد که زندگی من و مردم و سرزمین من با آن درگیر نیست به راحتی میتوانم آن را کنار بگذارم و ایدهای که موضوع روز باشد کاملا برنده خواهد شد.
- میتوانید بگویید از بین آثارتان کدام یک شخصیتر بوده است؟
ثمینی: مثلا "اسبهای آسمان خاکستر میبارند" برای من نمایشنامهای شخصی است که بسیار دوستش دارم. اما با این حال آن زمان هم فکر میکردم که سیاوش دوران ما میتواند آنقدر منفعل باشد که میان آتش رفته و دیگر دلش نخواهد بیرون بیاید. یا به عنوان مثال من نمایشنامه "خانه" را که برایم بسیار مهم است، به دشواری نوشتم زیرا به شدت با خاطرات و گذشتهام درگیر بود. در عین حال تمثیل کوچک شدن خانه بسیار وابسته سرزمینی بود که آینده نامشخصی آن را تهدید میکرد.
- به تازگی تعدادی از نمایشنامههای ایرانی به زبانهای دیگر ترجمه شده، به عنوان مثال ترجمه نمایشنامههایی آقای یعقوبی به زبانهای ترکی و انگلیسی که در ترکیه اجرا هم شده است. شما برنامهای برای ترجمه آثارتان ندارید؟ ضمن اینکه اصولا فکر میکنید نمایشنامههای ایرانی این ظرفیت را دارد که به زبانهای دیگر ترجمه شده و با مخاطب جهانی ارتباط برقرار کنند؟
ثمینی: نمایشنامههای من به کردی، ارمنی، انگلیسی و زبانهای دیگر ترجمه شده است. هر چند ما در این زمینه بسیار فقیر هستیم و این تقصیر نمایشنامهنویسها هم نیست. این روند نیاز به یک جریان حرفهای حمایت شده دارد تا در کشورهای دیگر امکان چاپ آثار وجود داشته باشد. به نظر من نمایشنامههای ما این قابلیت را دارند که ترجمه شوند. البته من دچار خودکمبینی نیستم و بارها دیدهام که وقتی نمایشنامهای ایرانی ترجمه شده و به دست مخاطب خارجی میرسد آنها از دیدن آنچه در جریان نمایش ایران میگذرد شگفتزده میشوند. از طرف دیگر با توجه به آنچه در کشورهای همسایه ما اتفاق میافتد ما در زمینه تجربه در فرم نمایشنامه بسیار پیشرفته هستیم. فکر میکنم اگر ترجمه آثار نمایشی ما امکان وقوع داشته باشد و اگر ایرانی بودن ما مانع نباشد این امکان برای معرفی آثار ما در عرضه جهانی وجود دارد. در عین حال باید به این موضوع نیز توجه داشته باشیم که موضع ضعیف سیاست خارجه ما در هشت سال گذشته اجازه نمیدهد فرهنگ و هنر ما به راحتی راهی به جهان خارج باز کند.
- در کارنامه شما گرایشی هم به کارهای عروسکی دیده میشود که گویا از آن دور شدهاید. این جریان در حال حاضر برای شما موضوعیت دارد؟
ثمینی: این چیزی بود که 16 -17 سال قبل من به آن میپرداختم و برایم بسیار اهمیت داشت. به مرور زمان این کارها برایم کمرنگ شد و فقط گاهی برای تمرین و یادآوری آنچه در گذشته انجام میدادم چیزهایی در زمینه نمایش عروسکی مینویسم ولی درنهایت نمایش عروسکی موضوع امروز من نیست.
- بین کارگردانهایی که با آنها کار کردید کسی هست که متن جدیدی را بدون تردید به او برای اجرا بسپارید؟
ثمینی: بله هستند کارگردانانی که واقعا به آنها اطمینان دارم ولی از آن طرف هستند افرادی هم که دیگر به راحتی متنهایم را در اختیارشان نمیگذارم که البته ترجیح میدهم نامی هم از آنها نبرم.
- به عنوان آخرین سوال اگر نکتهای هست به ویژه درباره تجربه "هیولاخوانی" و یا موضوعات دیگر خوشحال میشوم آن را با ما در میان بگذارید.
ثمینی: راستش جذابترین تجربه در مورد "هیولاخوانی" این نیست که این نمایش اکنون روی صحنه است یا مخاطبان به خوبی از آن استقبال کردهاند. مهمترین نکته در اجرای این نمایش وفاداری آقای یعقوبی در سه سال و نیم گذشته به این نمایش است. بارها دوستانی به من گفتند که محال است که این متن با آقای یعقوبی روی صحنه برود و احتمالا ده برابر من آقای یعقوبی این حرفها را شنیده ولی با این حال یعقوبی همیشه با امید درباره این نمایش صحبت میکرد و وفاداری و علاقه اش به این متن سر آخر ثمر داد.
انتهای پیام/
حسین سینجلی