سرویس تئاتر هنرآنلاین // علیرضا کوشکجلالی از کارگردانان موفق این سالهای تئاتر است که با هوشمندی و اشراف خود بر شیوههای جدید و مدرن نمایشی آثاری از جنس مردم و برای مردم همچون "مسخ"، "پستچی پابلو نرودا"، "بازرس"، "موسیو ابراهیم و گلهای قرآن"، "خدای کشتار" و "روبینسون کروزو" را روی صحنه آورده است. او پس از اجرای موفق نمایش "رابینسون کروزو" در جشنواره تئاتر فجر، در حالی اجرای نمایش "سیستم گرون هُلم" را از روز دوشنبه اول تیر در سالن اصلی فرهنگسرای نیاوران آغاز کرده که همزمان با گروهی دیگر مشغول آمادهسازی نمایش "پوزه چرمی" است.
آنچه در ادامه میخوانید ماحصل گفتوگو با این کارگردان تئاتر به بهانه اجرای نمایش "سیستم گرون هلم" است. چه شد که نمایش "سیستم گرون هلم" را برای اجرا در ایران و آلمان انتخاب کردید؟
این نمایشنامه برای اولین بار سال 2003 در اسپانیا اجرا شد و بعد از آن بود که مثل نمایش "خدای کشتار" تئاترهای اروپا را تسخیر کرد. چون این اثر نیز همان ویژگیهای کارهای یاسمینا رضا و نیل سایمون و... را دارد و با مخاطب ارتباط خوبی برقرار میکند. جوردی گالچران با نوشتن نمایشنامه "سیستم گرون هلم" به شهرت جهانی رسید. این اثر در بیش از 30 کشور به صحنه رفته و فیلمی نیز بر این اساس به نام "متد" ساخته شده است. "سیستم گرون هلم" یکی از جذابترین نمایشنامههای سالهای اخیر است که بر اساس یک اتفاق واقعی نوشته شده و بسیار دقیق مشکلات زمان را به تصویر میکشد و سیستم درندهخو و ضد انسانی بازار کار و به نوعی هم، جامعه بشری را کالبدشکافی میکند. قصه روشنی دارد و از نظر دراماتورژی بسیار منطقی پایهریزی شده است. داستان طوری طراحی شده که تماشاچی را تا آخرین لحظه در هیجان غریبی غرق میکند.
داستان این نمایش از چه قرار است؟
چهار نفر متقاضی یک شغل بسیار مهم در یک کنسرسیوم جهانی چند ملیتی هستند. ما شاهد آخرین مصاحبه مسئولان با این چهار نفر هستیم. مصاحبهای کاملا غیرمتعارف با "سیستم گرون هلم" که با شیوههای روانکاوانه آبزورد و تحقیرکننده، پرده از تمام رازها، ضعفها و به طور کلی زندگی شخصی کاندیداها برمیدارد. در این نشست ما شاهد این هستیم که چهار انسان کاملا متفاوت برای رسیدن به هدف مادیشان حاضر به نابودی تمام ارزشهای معنوی خود و دیگران هستند. به یکدیگر به شکل رقیبی سر سخت مینگرند و برای تصاحب این شغل پر زرق و برق تن به هر خفتی میدهند و بهسان گرگهای وحشی، با زیر پا نهادن تمام معیارهای اخلاقی و انسانی به جان هم میافتند. جذابیت قصه زمانی بیشتر میشود که متوجه میشویم یکی از این چهار نفر، کارمند این کنسرسیوم است و وظیفه سه نفر دیگر شناسایی این فرد است. این که آیا این مسئله واقعیت دارد یا نه، و اگر واقعیت دارد، کدام یک از این چهار نفر کارمند شرکت است، تقریبا تابه انتها روشن نمیشود. ما شاهد این جریانیم که این انسانهای مدرن و متمدن، به مرور تبدیل به لاشخورهایی درندهخو میشوند. ترکیب لحظات آبزورد، کمیک، گروتسک و تراژیک، باعث فرود و فرازهای بیشمار و خلق شرایط بینظیری میشود که گاه از شدت خنده تماشاچیان را به گریه میاندازد. گالچران، نویسنده اسپانیایی، با این اثر که ترکیبی است از درام، کمدی و نمایش روانکاوانه جنایی، مشکل روز بسیاری از کشورهای جهان (بیکاری) را با خشونت تمام و در عین حال بسیار مفرح، به تصویر میکشد.
چطور شد این نمایشنامه را برای کار در ایران انتخاب کردید؟
این نمایشنامه درست در همان ژانر "خدای کشتار" است و جزو نمایشنامههایی است که در دنیا به نمایشهای مردمی معروف هستند و میتوانند توده وسیعی از مردم را به سالنهای نمایش بکشانند، به این مفهوم که در تماشای این آثار میتوانیم شاهد حضور سه نسل در سالن نمایش باشیم (فرزند، والدین، پدربزرگ و مادربزرگ). این نوع تئاتر در اروپا ستون اصلی هنرهای نمایشی محسوب میشود و مختص به قشر خاصی نیستند. نمونه آن در ایران تعزیه و نمایشهای رو حوضی است. این نوع نمایشها ستون فقرات تئاتر پیشرفته جهان است. علت پیشرفت تئاتر در آلمان، انگلیس، فرانسهو... این است که، علاوه بر حمایت مادی و معنوی دولت، توده مردم هم از آنها حمایت میکنند. تنوع و تعداد اجراهایی که شما در یک شب میتوانید ببینید بسیار زیاد است. به عنوان نمونه در شهر یک میلیون نفری کُلن در آلمان که من در آن زندگی میکنم، میتوانید هر شب شاهد 50 یا 40 نمایش از ژانرهای مختلف باشید که اکثر مخاطبان، مردم عادی جامعه هستند. به همین خاطر به راحتی نمیتوانند تئاترشان را زمین بزنند، در حالیکه در ایران تماشاگران تئاتر روز به روز خاصتر میشوند.
یعنی به نظر شما تئاتر ما مردمی نیست؟ با توجه به اینکه میزان مخاطب تئاتر نسبت به گذشته بیشتر شده است؟
بگذارید سئوال شما را با سئوالی دیگر پاسخ دهم. به نظر شما این تماشاچیانی که میآیند چه کسانی هستند؟ آیا خانوادهها میآیند یا اینکه تنها قشر روشنفکر هستند؟ چند کار روشنفکری در ایران میتوانید نشان دهید که توده مردم هم به دیدنش بروند و راضی برگردند. اجرای تئاترهایی مانند تئاتر گلریز، روحوضی، تعزیه، نمایشنامههای یاسمینا رضا، نیل سایمون، فیلمهای چارلی چاپلین و... جدا از کیفیت کارها، در ژانر نمایشها و فیلمهای مردمی هستند. به طور مثال فیلم "باشو غریبه کوچک" یا "خانه دوست کجاست" یا فیلمهای چارلی چاپلین، هم پاسخگوی نیاز قشر روشنفکر هستند و هم توده مردم را راضی نگه میدارند. خاص شدن هنر زیانهای بسیاری در پی دارد. در چند سال اخیر تئاتر ما بیشتر به سوی خاص شدن گام برداشته و این خطری است جدی، چرا که دولت کمک چندانی به رشد تئاتر، چه در زمینه مالی و چه در زمینه معنوی نمیکند در نتیجه میماند توده مردم. اگر قرار باشد که تنها به نمایشهای خاص اکتفا کنیم، مردم عادی از آن فرار میکنند و میماند قشر روشنفکر و سوپر روشنفکر و حصاری که به دور خود و تماشاگرانش میکشد. اشتباه برداشت نشود، ما به تمام ژانرهای نمایشی احتیاج داریم تا تئاتر در همه زمینهها رشد کند. اما در کشورهایی مثل ایران، ما در درجه اول نیازمند قشر متوسط هستیم تا تئاتر را رو به جلو حرکت دهد در غیر اینصورت سونامی بزرگی در راه خواهد بود که تئاتر را به زمین میکوبد.
با توجه به اینکه شما ساکن اروپا هستید و تجربه کار در هر دو طرف یعنی هم ایران و هم آلمان را دارید، فکر میکنید عمدهترین تفاوت تئاتر ایران و اروپا در چیست؟
هنر هر جامعهای زاده روابط اجتماعی انسانهایش است. بزرگترین تفاوت میان تئاتر ما و اروپا همین مسئله است. ما از یکسو تئاتر گلریز را داریم که به جلو میآید و برای اینکه بتواند مخاطب داشته باشد از محتوا میکاهد و دمدستی میشود و همین عامل هم مردم را سطحیپسند میکند و از سوی دیگر سوپر روشنفکران هستند که تئاتر را خاص میکنند و این دو قطب روز به روز از هم فاصله میگیرند. و این هم زاییده روابط اجتمایی است: ما از طرفی شاهد روابطی بین انسانها هستیم که قرون وسطی پیش آن لنگ میاندازد و در جایی دیگر به روابط سوپر پست مدرنی برمیخوریم که در ناف اروپا هم این همه تمدن در روابط به ندرت دیده میشود که میانگیناش میشود؛ روابط سوپر پست مدرن با طعم قرون وسطی و فلفل دلمهای! در واقع ما حد وسطی نداریم، چه در زندگی اجتمایی و چه در تئاتر.
نمایشهایی که شما کارگردانی کرده و به روی صحنه بردهاید عمدتا با استقبال خوبی روبه رو شدهاند. برای اینکه این فاصله را کم کنید و مخاطب را به سالنهای نمایش بکشانید چه کاری انجام میدهید؟
این درسی است که من از جامعه اروپا و تئاترش گرفتهام. بررسی اینکه چه گونه میتوان سه نسل را به سالن 900 نفری کشاند تا یک اپرای سه ساعته را تماشا کنند. رسالت خود میدانم نمایشهایی را انتخاب کنم که بتوانم توده مردم را به تئاتر بکشانم و گاهی نیز ناپرهیزی میکنم و در ژانر دیگری کار میکنم آنهم برای قشری خاص.
این تنوع در ژانر برای چیست؟ و اینکه موضوع نمایشها را بر چه مبنایی انتخاب میکنید؟
آلمانیها اصطلاحی دارند که میگویند؛ "خود را به مبارزه بطلب" و این امتحان کردن در ژانرهای مختلف به نوعی قلقلک خودم است برای تجربه کردن در ژانرهای مختلف؛ من هم برای سوپر روشنفکران کار پرفورمنس به صحنه بردهام ("مسخ کافکا") و هم برای کودکان (کارگردانی "اپرای افسانه")، هم کار موزیکال، هم رئالیسم شاعرانه و... اساسا از محتوا به شکل و فرم میرسم، اما بیشتر سعی میکنم در راه تئاتر مردمی گام بردارم. نیاز بیان دردهای اجتماعی که روی من تاثیر میگذارند، به زبان طنز، مهمترین علت انتخاب نمایشهایم است. در همین زمینه هم جایزه نمایشنامهنویسی مردمی آلمان را برای نمایشنامه "پا برهنه، لخت، قلبی در مشت - یا - با کاروان سوخته" دریافت کردم.
اجرای نمایش "سیستم گرون هلم" که قرار است در ایران اجرا شود چه تفاوتی با آنچه که در آلمان روی صحنه رفته است دارد؟ ضمن اینکه در ترجمه این اثر نیز تغییراتی اعمال کردید یا خیر؟
همیشه در هر نمایشی هر بازیگری با خود یکسری ایده میآورد و من سعی میکنم با بازیگر آن ایده را پیش ببرم و این نتیجه همفکری من با بازیگران است. پایه کلی نمایش همان است، اما خود به خود یکسری چیزها تغییر کرد. سعی میکنم نمایشهایی که در ایران اجرا میکنم با عرف جامعه همخوانی داشته باشند، چون به این عرف احترام میگذارم. در این اجرا هم تلاش کردم خمیر مایه نمایش را به تصویر بکشم و ستون فقرات کار را حفظ کنم. مسلما در آلمان من این نمایش را به شیوه دیگری روی صحنه بردم و بازیگران هم به جای سه مرد و یک زن، دو مرد و دو زن بودند. البته چینش شخصیتها در نمایشی که در ایران اجرا میشود، منطبق با نمایشنامه است.
قصد ندارید نمایشی از نمایشنامههای خودتان را به روی صحنه ببرید؟
فعلا خیر، این اواخر بیشتر آلمانی نوشتهام و چون ساکن آنجا هستم خیلی سخت است که بخواهم نمایشی ایرانی بنویسم.
انتخاب بازیگران و عوامل حرفهای و شناخته شده تئاتر چقدر برای شما حائز اهمیت است؟
وضعیتی که در ایران وجود دارد به این شکل است که شما نمیتوانید انتخاب کنید. شرایط کار در اینجا بسیار سخت و پیچیده است و شما نمیتوانید آنچه را که مد نظر دارید پیاده کنید. گاهی شرایط بر شما تحمیل میشود. شرایطی که در این کار بر من تحمیل شده به گونهای است که گاهی دلم میخواهد همین امروز چمدانم را ببندم و برگردم به آلمان. هیچ حمایتی صورت نمیگیرد و امکانات مالی بسیار ضعیف است و شما مجبورید از بسیاری از چیزها بگذرید، به این دلیل که هیچ چیز سر جای خودش نیست. تئاتر پول ندارد و باید فرهنگسازی شود تا جواب بدهد و برای این فرهنگسازی نیز باید پول خرج کرد.
خصوصیسازی چقدر میتواند در این فرهنگسازی موثر باشد؟
دولت اگر کمک نکند بخش خصوصی هم نمیتواند دراین زمینه موفق باشد. در آلمان اگر کمک دولتی وجود نداشته باشد تئاتر نمیتواند پیش برود. با این شرایط اقتصادی که موجود است بخش خصوصی اگر به درستی حمایت کند و حامی مالی خوبی باشد بله خوب است ولی همین بخش خصوصی هم به درستی نمیتواند جوابگوی بخش مالی تئاتر باشد. من به خاطر وضعیت موجود حاضر نیستم کیفیت کارم را پایین بیاورم. اگر به دلیل نامساعد بودن شرایط بخواهم از تعداد اجراهایم کم کنم تا شرایط را ایدهآل کنم، تهیه کننده متضرر میشود و زحمات کل گروه از بین میرود. در نتیجه یا باید کیفیت را فدا کنیم یا اگر بخواهیم کار کنیم باید با حداقل شرایط مالی کار را پیش ببریم.
شما نمایش "رابینسون کروزو" را نیز به تازگی با بچههای تئاتر شهرستان روی صحنه بردید. کار با بچههای شهرستانها چگونه است؟ آیا قصد دارید بازهم این تجربه را در کارنامه کاری خود داشته باشید؟
بله تجربه خوبی بود و این نوع کار دقیقا مانند فوتبال میماند. چرا که استعداد هست، اما نسبت به تهران وضعیت اجرا بسیار بدتر است. در واقع هرچه از پایتخت دورتر میشوید از امکانات هم محرومتر هستید. امکانات حداقلی تهران در شهرستانها وجود ندارد و متاسفانه حمایت از این بخش کمتر است.
ما در سینما همیشه با مشکل کمبود فیلمنامه خوب روبهرو هستیم و فیلمنامهنویس تاثیرگذار نداریم، این چقدر در تئاتر ما مصداق دارد؟
نمایشنامههای خوب فراوان است، اما نسبت به جمعیت ایران بسیار کم است. ضمن اینکه جایی نداریم تا نویسندگان جوان به درستی پرورش پیدا کنند و آکادمیک یاد بگیرند. در نتیجه بیشتر ذوقی و تجربی است تا آکادمیک. نمایشنامهنویسان ما نسبت به جمعیتی که داریم بسیار کم تعداد هستند و این مشکل امروز نیست. من بسیار دوست دارم داستانهای "شاهنامه" را کار کنم چرا که مواد خوبی برای نمایش و اجرا دارد اما نمایشنامهنویسهای ما امروز بسیار بر آثار اقتباسی از شکسپیر و... تکیه دارند و تکیه بر آثار ملی خودمان کم است. با این کار تئاتر ملی خودمان را از بین میبریم در حالی که ما میتوانیم از آن داستانها کارهای مدرنی ارائه کنیم.
به نظر شما چرا این تمایل به سمت ادبیات کلاسیک اروپا در بین نمایشنامهنویسان و حتی کارگردانان وجود دارد؟
علتش را نمیدانم چرا که محقق تئاتر نیستم، اما با این روند لطمه شدیدی به تئاتر ملی وارد میکند. با نگاهی به تئاترهای به روی صحنه رفته طی 10 سال اخیر، میبینید که بارها و بارها "مکبث" در ایران کار شده، این در حالی است که ادبیات کهن ما این مواد و قابلیت را دارد که بتوان نمایشهای مدرنی از آن به روی صحنه برد، اما متاسفانه کسی به سراغ آنها نمیرود.
شیوه اجرایی شما شیوه خاصی است و این را اکثر کسانی که با شما کار کردهاند میگویند. چه عاملی باعث ایجاد این شیوه و سبک کاری شده است؟
همیشه سعی میکنم با انسانهایی که در اطرافم هستند، رفیق باشم و به کلمه استاد، آلرژی دارم. در هر کاری سعی میکنم، وجه شاگردی و یادگیری از همکاران را از یاد نبرم. من با بازیگرانم رفیق هستم و سعی میکنم محیط کارم مفرح باشد، در عین حال یک احترام متقابل وجود دارد و در تمام کارهایم سعی میکنم با طنز پیش بروم و این توازن را برقرار کنم. دوست دارم مانند چاپلین کار کنم و این تضاد را دوست دارم. کارهای یکدست سیاه و یا یکدست سفید را دوست ندارم. در تمام شرایط سعی کردم ایمانم را از انسانها از دست ندهم و ایمان دارم که تغییر میکنند و منهم میتوانم با ضعفهایم بجنگم، از همکارانم یاد بگیرم و تغییر کنم. فکر میکنم این شرایط را بازیگرم خوب میفهمد، چرا که با هم کشف میکنیم، با هم زندگی میکنیم تا به آنچه که "میخواهیم"، نه آن چه "میخواهم" برسیم. دیگران را در پروسه شرکت دادن، میتواند تاثیر خیلی خوبی بگذارد. ضمن اینکه همیشه دست بازیگر را باز میگذارم تا بتواند ایده بدهد و آن را پرورش بدهد.
اجرای نمایش "سیستم گرون هلم" همزمان با ماه مبارک رمضان و جام جهانی فوتبال است فکر میکنید این همزمانی بتواند مخاطب را به سالن نمایش بکشاند؟
شرایط سختی است، اما این اتفاق در اروپا هم میافتد و همه با این شرایط روبهرو هستند. به نظرم اگر کار خوب باشد و بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند نمیتواند این همزمانی مشکل بزرگی باشد و ما با این امید جلو میرویم. ضمن اینکه مجموعه امکاناتی که موجود بود را در نظر گرفتیم، چرا که جنگ وحشتناکی بین اهالی تئاتر، به دلیل نبود سالن و مشکلات زیرساختاری وجود دارد که باعث ایجاد مشکلات سطحیتر میشود. امیدواریم بتوانیم مردم را در شبهای ماه مبارک رمضان هم به سمت تئاتر بکشانیم.
و کار بعدیتان؟
اجرای نمایش "پوزه چرمی" از روز 17 تیرماه خواهد بود.
نمایش "سیستم گرون هُلم" با کارگردانی علیرضا کوشک جلالی و نقشآفرینی الهام پاوهنژاد، سینا رازانی، امیرحسین رستمی و رضا مولایی، از روز اول تیرماه جاری به مدت یک ماه هر شب ساعت 21 در سالن اصلی فرهنگسرای نیاوران روی صحنه میرود.
انتهای پیام/
زینبالسادات افتخاری