هنرآنلاین: رویکرد آثار هنری با نگاه مذهبی طی چند دهه اخیر یکی از چالش‌های جدی در حوزه فرهنگ و هنر بوده است. این مسئله تاکنون نقد و نظرهای مختلفی را در پی داشته و بر همین اساس تحلیل‌های مختلفی از سوی صاحب نظران ارائه شده است.

رویکرد به آثار مذهبی با ارائه موضوعات به هنرمندان و یا سفارش آثار راهکارهایی بوده که در یک دهه اخیر بسیار به آن توجه شده، اما نتیجه آنها تاکنون باعث نشده که اثری قابل توجه تولید و عرضه شود. همین مسئله باعث شده تا بسیاری تحلیل‌های مختلفی ارائه دهند، اما آنچه که باید به صورت جدی به آن پرداخته شود، موضوع استانداردسازی و کسب تجربه کافی برای تولید آثار مذهبی است؛ به صورتی که تولیدکنندگان آثاری هنری باید رویکردهای خود به آثار مذهبی را نه بر اساس سلایق شخصی برای ایجاد شور عمومی؛ بلکه بر اساس تاثیرگزاری هنر بر جامعه تعبیر کنند در همین راستا با تنی چند از هنرمندان عرصه موسیقی، نمایش و هنرهای تجسمی که در زمینه آثار مذهبی نیز نقش داشته‌اند به گفت و گو پرداختیم.

آثار مذهبی به توانایی هنرمند مرتبط است

هوشنگ جزی‌زاده نگارگر صاحب سبک اصفهانی در خصوص خلق آثارهنری با موضوعات مذهبی به خبرنگار هنرآنلاین، گفت: کیفیت آثار خلق شده در حوزه مذهب به طور مستقیم به قدرت و توانایی هنرمند بستگی دارد و او است که بیش از همه باید نسبت به سطح کیفی اثرش وسواس و دغدغه داشته باشد.

وی درباره عواملی که به ارتقای سطح کیفی در آثار هنری مناسبتی منجر می‌شود اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مسائل در این زمینه انطباق سوژه و موضوع با حقایق تاریخی است که موجب می‌شود اغراق و گزاف‌گویی در موضوعات مذهبی کمرنگ شود. هنرمندان می‌بایست با مطالعه دقیق تاریخ برداشت قابل قبول و مستندی از موضوعات دینی را در آثارشان ارائه کنند که این مسئله به معتبر بودن آثار هنری هم می‌انجامد.

جزی‌زاده که مدال نقره نمایشگاه بین المللی بروکسل را در سال 1337 کسب کرده درباره سفارش آثار هنری به هنرمندان بیان کرد: سفارش اثر به هنرمندان در هر زمینه و موضوعی به خودی خود ایرادی ندارد و حتی به اقتصاد هنر یاری می‌رساند، اما اعمال نظرهای غیرکارشناسانه و تحمیل سلایق و خواسته‌ها در قالب سفارش که در این عرصه معمول شده به هیچ وجه قابل قبول نیست و شان هنرمند و اثر هنری را زیر سئوال می‌برد.

بنیان گذار هنرستان هنرهای تجسمی میبد یزد در پایان با تاکید بر این که نهادهای سفارش دهنده در چگونگی خلق آثار هنری چندان صاحب صلاحیت نیستند اظهار کرد: لازم است آثار سفارشی طبق نظر و سلیقه هنرمندان و همچنین براساس مطالعه‌ای که انجام می‌دهند، خلق شوند و هنرمند باید پیش از قبول سفارش در این مورد با سفارش دهنده به توافق برسد.

کلمه سفارشی را اینقدر با نفرت بیان نکنیم

تاجبخش فنائیان نیز در این زمینه گفت: شاید بهتر باشد کلمه سفارشی را اینقدر با نفرت بیان نکنیم؛ هنرمند باید با خودش صادق باشد و رسالت خود را بشناسد. بر اساس دغدغه‌های حقیقی موضوع انتخاب کند و بر اجرای حرفه‌ای آن موضوعات اصرار کند.

این کارگردان و مدرس تئاتر به هنرآنلاین، گفت: معمولا در نقد آثار تئاتری با مضامین مذهبی، مسئله سفارشی بودن بعضی از این آثار مطرح می‌شود که مترادف با عدم خلاقیت هنری از سوی کارگردان یا نویسنده اثر می‌شود. اما من با این مسئله موافق نیستم؛ چرا که همیشه سفارشی بودن آثار مضر نیست. ممکن است که سفارش دهنده از صمیم قلب با آن موضوع مرتبط و علاقمند باشد و این نوع سفارش از نظر من مضر نیست و حتی سودمند هم هست. وقتی هر دو طرف چه سفارش دهنده چه گیرنده نسبت به موضوع علاقه مشترک دارند و به قولی رابطه دلی برقرار است در چنین شرایطی احتمال اینکه کار موفق از آب در آید بسیار زیاد است. اما وقتی سفارش دهنده علاقمند است ولی سفارش گیرنده تنها بر اساس مصلحت‌های مالی یا موقعیت‌های شغلی و یا دغدغه حضور در میدان آن سفارش را بپذیرد مشکل پیش می‌آید. در این شرایط هنرمند نسبت به موضوع علاقه ندارد پس کارش موفق و دلنشین نخواهد بود و در چنین شرایطی تماشاگر هم متوجه اینکه اثر از روی علاقه و انگیزه باطنی هنرمند شکل نگرفته است پی برده و نسبت به اینگونه آثار بی‌تفاوت خواهد بود. آنوقت است که اصطلاح نه چندان جالب "اتوبوسی" ناچارا رخ می‌دهد و با اتوبوس مخاطبان را رایگان به تالار نمایش می‌آورند.

فنائیان در ادامه گفت: لازم می‌دانم مرز بین این دو نوع کار را مشخص کنم. هر کاری به صرف اینکه سفارشی است بد نیست بلکه باید سفارش‌گیرنده نسبت به موضوع به لحاظ فنی و هنری اشراف داشته باشد. گرچه از نظر من همه آثار به نحوی سفارشی هستند. بالاخره ما در جامعه زندگی می‌کنیم جامعه به ما سفارش می‍‌دهد و ما قبل از به صحنه بردن یک اثر هنری از خودمان می پرسیم دغدغه موجود چیست؟ و این در واقع سفارش جامعه است. گاهی ممکن است خودمان به خودمان سفارش دهیم ما که در خلا زندگی نمی‌کنیم حتی وقتی به خودمان سفارش می‌دهیم خواست‌های جامعه را غیر مستقیم دریافت کرده‌ایم و از محیط‌مان سفارش گرفته‌ایم . محیط ما را بار آورده است و به ما تلقین‌های کرده و شخصیت ما شکل گرفته است.

وی افزود: شاید بهتر باشد کلمه سفارشی را اینقدر با نفرت بیان نکنیم. هنرمند باید با خودش صادق باشد رسالت خودش را بشناسد. بر اساس دغدغه‌های حقیقی موضوع انتخاب کند و بر اجرای حرفه‌ای آن موضوعات اسرار کند. وقتی پای بی‌صداقتی به میان می‌آید در هر موضوعی شکست می‌خوریم، زیرا هنرمند در حد بضاعت فکری و تکنیکی خودش موفق خواهد بود. ضمن اینکه سفارش دهنده هم باید صداقت داشته باشد. گاهی فقط بر اساس مصلحت‌های کاریش مانور می‌دهد، خودنمائی می‌کند و به روی کیفیت سفارشی که داده تاکیدی ندارد. بر همین اساس شرط موفقیت صداقت هر دو طرف است.

وی درباره کیفیت آثار مذهبی که تاکنون اجرا شده‌اند توضیح داد: اینطور نیست که همه آثار مذهبی موفق نبوده‌اند. خیلی از کارهای مذهبی حرفه‌ای هم اجرا شده است از جمله تعزیه‌ها. چرا که سفارش دهنده خود مردم هستند. اجراها دلی است یا بانی خیری دارد و مخاطب با گوشت و پوست و خون خود به آن اعتقاد دارد. به طور مثال سریال "امام علی(ع)" یا "مختارنامه" بسیار موفق بودند دلیلش هم اینست که نه تنها از روی اعتقاد ساخته شده‌اند ؛ بلکه دستکم گرفته نشده‌اند و همه ملزومات فنی، هنری و علمی در رابطه با کار رعایت شده است. عوامل مصلحتی کار نکرده‌اند و با موضوع حرفه‌ای برخورد کردند.ممکن است یک هنرمند واقعی گرایشات مذهبی تاریخی یا اجتماعی داشته باشد و بر اساس آن در غالب‌های مختلف موضوعی گرایشات تماتیک داشته باشد و در طول زندگی هنری خود آنها را پیگیری کند. هنرمند در این زمینه کاراکتر پیدا می‌کند و در اینجاست که سفارش دهنده باید باهوش باشد و کار را به کاردان بسپارد.

فنائیان در پاسخ به این سئوال که آیا همه تقصیرات برگردن سفارش دهنده و گیرنده است گفت: هنرمندان تئاتر ما در همه موضوعات مربوط به تئاتر موفقیات خیلی بالایی نداشته‌اند چه موضوع مذهبی باشد چه نباشد. البته تقصیرها هم همه به گردن سفارش دهنده و گیرنده نیست بلکه پای مخاطبان و مردم هم گیر است. گاهی در این مورد موضع گیرهایی جدا از مسئله هنری هم ممکن است وجود داشته باشد و کسی به صرف اینکه کاری مذهبی باشد قبل از اینکه اثر را ببیند رویش را برمی گرداند. مخاطب هم مشکل دارد ما نمی توانیم روی مخاطب قسم یاد کنیم.

وی در پایان گفت: اکثریت جامعه ما به تئاتر روی خوش نشان نمی‌دهند. چرا که مردم از دنیای تئاتر ما صداقت ندیده‌اند. تئاتر ما خودش را تافته جدا بافته می‌داند و این احساس بزرگترین دلیل بی‌اعتمادی مردم ما به تئاتر است و به نظرم نمایش مذهبی و غیر مذهبی ندارد.

جشنواره‌های دینی مشکل آثار مذهبی

منیژه آرمین معتقد است؛ آثاری که در حوزه هنری دینی در دو دهه اخیر خلق شده‌اند بسیار ضعیف هستند و بخشی از این مشکل هم معطوف به برگزاری جشنواره‌های با موضوع دینی است.

منیژه آرمین به هنرآنلاین گفت: با این که بخشی از نهادها در دهه اخیر بخشی از تمرکز خود را بر روی آموزش هنر دینی گذاشته‌اند و به پیروی آن جشنواره‌ها و جوایز متعددی نیز در این بخش شکل گرفته است؛ اما هیچ یک از این اقدامات سودبخش نبوده‌اند و اتفاقا اثرات سویی بر روی هنر دینی گذاشته‌اند.

وی افزود: نه تنها هنر دینی بلکه هنر سفارشی نیست و تا زمانی که بخواهیم با سفارش مسیری را پیش روی هنرمند بگذاریم راه به جایی نخواهیم برد.

این هنرمند سفالگر؛ بخش از آسیب‌شناسی این مشکل را معطوف به عمیق شدن هنرمندان در موضوعات دینی عنوان کرد و گفت: متاسفانه بیشتر هنرمندانی که اثر هنری در این بخش خلق کرده‌اند تنها به ظواهر سطحی توجه داشتند و نسبت به اصل موضوع عمیق نشده‌اند همین مسئله موجب تکراری و بی روح شدن؛ آثار این حوزه شده است که مخاطب را با خود همراه نمی‌کند.

آرمین درباره آثاری که خودش با موضوع مذهبی خلق کرده گفت: من تمام آثاری را که در این حوزه خلق کرده‌ام با عشق انجام داده‌ام و هر وقت هنرمند با تمام وجودش اثری را خلق کند، بی‌شک تاثیرگذار خواهد بود.

ضعف آموزش مشکل هنر دینی

کاظم چلیپا اما مشکل عمده آثار دینی را ضعف آموزش در این بخش می‌داند و معتقد است تا زمانی که در این بخش تحول اساسی شاهد نباشیم اثر درخور توجه‌ای نخواهیم داشت.

چلیپا به هنرآنلاین گفت: نباید ضعف در بخش هنر دینی را بر گردن سفارشی شدن این گونه هنری بیندازیم. همواره در طول تاریخ بخشی از هنر معطوف به سفارش بوده است و بزرگترین آثار هنری دنیا به واسطه سفارش خلق شده‌اند . از این رو نباید ضعیف بودن آثاری که در حوزه هنر دینی به ویژه در بخش تجسمی خلق شده‌اند را به گردن نهادهایی که در این بخش تمرکز کرده‌اند بیندازیم.

وی افزود: به نظر من اگر یک اثر هنری از جوهره قویی برخوردار باشد چه سفارشی باشد و چه دلی؛ اثر در خور توجه‌ای خواهد بود.

چلیپا ادامه د اد: اگر در دوره‌های پیش آثار مهمی با موضوع دینی و مذهبی خلق شدند، هنرمندان و خالقان این آثار از آموزش خوبی برخوردار بودند اما متاسفانه امروزه آموزش در این بخش بسیار سطحی و ضعیف است.

موسیقی مذهبی جنبه سفارشی پیدا کرده است

اما امیر توسلی آهنگساز سریال "مختارنامه" معتقد است، امروزه آثار مذهبی فقط جنبه سفارشی دارند و نمی‌توانند در دل مخاطبان نفوذ کنند زیرا سیاست‌گذاری نادرست و اشتباه سبب شده است تا آثار موسیقایی مذهبی از مسیر اصلی خود خارج شوند.

توسلی به هنرآنلاین گفت: به طورکلی هر موضوعی به ویژه موسیقی مذهبی اگر جنبه سفارشی داشته باشد جذاب نخواهد بود زیرا موسیقی مذهبی باید دلی باشد و از احساس و درون آهنگساز نشات بگیرد.

این آهنگساز در ادامه بیان کرد: به نظر من موسیقی مذهبی با اعتقادات آهنگساز سروکار دارد در نتیجه باید برساس احساس و اعتقادات قلبی باشد، همچنین سفارشی بودن آثار مذهبی سبب خلق آثار مخربی می‌شود که این آثار تاثیرات منفی هم به همراه خواهد داشت.

توسلی خاطرنشان کرد: همچنین آثار موسیقایی که قبل از 10 سال گذشته منتشر شده است؛ بسیار درخشان هستند در حالی که آثار امروزی فقط جنبه سفارشی دارند و نمی‌توانند در دل مخاطبان نفوذ کنند زیرا سیاست‌گذاری نادرست سبب شده است تا آثار موسیقایی مذهبی از مسیر اصلی خود خارج شود.

آهنگساز مجموعه تلویزیونی "مختارنامه" در پاسخ به این پرسش که چگونه می‌توانیم آثار مذهبی را استانداردسازی کنیم، تاکید کرد: به طورکلی سیاست گذاری به شکلی پیش رفته است که در همه زمینه‌ها از جمله موسیقی مذهبی دچار رکود شده‌ایم و این موضوع نیاز به بحث کارشناسانه میان اهالی موسیقی و مدیران فرهنگی دارد.

امیر توسلی در ادامه گفت: به نظر من نوع نگاه به آثار مذهبی نیاز به تغییر دارد و باید شرایطی فراهم شود تا هنرمندان بتوانند نگاه خود را به موسیقی مذهبی براساس احساس قلبی خود منعکس کنند.

هوشمندی در سفارش دادن وجود ندارد

علی معلم نیز به هنرآنلاین درباره وضعیت مجموعه‌های نمایشی و تولید فیلم‌های فاخر گفت: سینما و تلویزیون باید پاسخگوی نیاز مخاطبان خود باشند و به طور طبیعی این نیازها هستند که باعث بر انگیخته شدن حس کنجکاوی میان مخاطبان می‌شود. به طورکلی باید از اثر به موثر رسید و دراین جهت گام برداشت.

معلم ادامه داد: در حوزه آثار مذهبی و کسانی که به عنوان سفارش دهنده در این حوزه فعالیت می‌کنند، هیچ هوشمندی در سفارش دادن آثار به خرج نمی‌دهند و آثار نامطلوبی که در این زمینه تولید شده، رنگ بوی سفارشی به خود گرفته است. مگر می‌شود اعتقادات را به زور به کسی تحمیل کرد. اگر می‌خواهید در این حوزه به فعالیت بپردازید باید به دنبال خلاهای موجود در این زمینه بگردید و بر اساس نیاز مخاطبان خود به تولید یک اثر هنری اقدام کنید.

وی اضافه کرد: اگر در این زمینه روال عادی طی شود و همه چیز به طور طبیعی شکل بگیرد نیازی به سفارش دادن و تحمیل کردن عقاید به دیگران نیست. دستگاه‌ها نباید باعث به وجود آمدن اعتقادات زوری و تحمیلی در میان مردم شوند. پیش از این و در سال‌های گذشته نگاه تولید از بالا برای مردم حاکم شد و این انحصا طلبی و از بالا سخن گفتن باعث تولید فیلم‌های سفارشی شد که از دل برنیامده بودن و فقط به سفارش جایی ساخته شدند که نمی توان لفظ اثر هنری را برای این چنین فیلم‌ها و مجموعه‌هایی به کار برد.

انتهای پیام/