سرویس تئاتر هنرآنلاین، چندی پیش "بهزاد مرتضوی" در تالار حافظ نمایشی را با عنوان "یک تنبیه باشکوه" و در حال و هوای ابزورد روی صحنه برد که واکنش‌های مختلفی را در پی داشت.گرچه آن نمایش نتوانست مخاطب و منتقدان جدی تئاتر را راضی کند،ولی کارگردانش دست از پا ننشست و به سرعت کار دیگری را تولید و برای اجرا آماده کرد.مرتضوی که مدتی است تماشاخانه "پارین" را تحت مدیریت خود در "موزه زمان" برپا کرده،این شب‌ها نمایش کمدی "درباره اِل.اِی" را بر اساس رمانِ "خانواده نیک‌اختر" نوشته ایرج پزشک‌زاد در آن محل روی صحنه برده است؛نمایشی که به لحاظ محتوا، ساختار و فرم اجرایی،در نقطه مقابل نمایش قبلی این کارگردان ایستاده است.یکی از شب‌های اسفندماه، برای تماشای "درباره اِل.اِی" و گفت‌وگو با کارگردان آن راهی این تماشاخانه شدیم. *** کدام ویژگی‌ها و ضرورت داستان "خانواده نیک‌اختر"، باعث شد آن را برای اقتباس انتخاب کنید؟

وقتی کتاب را خواندم،از داستان آن خیلی خوشم آمد. به‌نوعی بداخلاقی ایرانی معاصر که متاثر از بداخلاقی انسان معاصر را نشان می‌داد که با خودش سوغات برده به فرنگ و از طرفی هم مشکلات ایرانی‌های خارج از کشور را مطرح می‌کند.همیشه می‌خواستم نمایشی کار کنم که اخلاق و رفتارهای ناپسندی مثل سرِ هم‌کلاه‌گذاشتن و تیغ‌زدن یکدیگر و مشکلات زن و شوهرها را به تماشاگر نشان بدهم تا ببیند چه فضایی را دارد تجربه می‌کند.این متن دوجانبه بود.آن مشکلِ ایرانی‌های خارج از کشور را به تصویر می‌کِشید، با توجه به این‌که ما همیشه یک سرابی از آن طرف داریم و فکر می‌کنیم آنجا همه چیز مرتب است،ولی یک به‌هم‌ریختگیِ خانوادگی میانِ آنها وجود دارد.دیوار خانه‌شان را ببینید.این عکس‌ها،قهرمان‌های آنها هستند؛Gang و استالین و فردین.این دغدغه به‌هم‌ریختگی فرهنگی باعث انتخاب این متن شد،همراه با یک پیشنهاد که چطور می‌توانیم درستش کنیم.آن هم بازگشت به فرهنگ اصیل خودمان است که از طریق "حافظ" نشر پیدا می‌کند.

پروسه نوشته‌شدنِ نمایش‌نامه چطور اتفاق افتاد؟

برای نگارش نمایش‌نامه،ابتدا کتاب را به آقای امید سهرابی پیشنهاد دادم.ایشان آقای امیررضا طلاچیان را پیشنهاد کردند و ایشان هم نمایش‌نامه را زیرِ نظرِ آقای سهرابی آماده کردند،ولی آنچه نوشتند،طولانی‌تر از نمایش فعلی بود.دارای نُه صحنه بود.خواهش کردیم یک ورژن هفت‌صحنه‌ای از آن درآوردند که حدود یک‌ساعت‌ونیم است.

در جریان تبدیل کتاب به نمایش‌نامه،چرا اسم کار عوض شد؟ از عنوان "خانواده نیک‌اختر" استفاده می‌کردید، بهتر نبود؟

سلیقه نویسنده بود.خیلی به این قضیه اعتقاد دارم که هر کس در تخصص خودش،هر کاری می‌خواهد بکند.من وقتی متن را دادم به نمایش‌نامه‌نویس، یک اقتباس از آن می‌خواستم.نویسنده تقریباً فضا را دگرگون کرد.آدم‌ها عوض شدند.فکر می‌کنم فقط "خان‌عمو" همان‌طور که بود، باقی مانده. باقی چیزها به تناسب درام تغییر کرد.ما یک درام می‌خواستیم که کشش داشته باشد.گره‌گشایی اول آن صورت بگیرد که بعد تماشاگر گره را بگیرد و برای بازشدنش جلو برود.می‌شود گفت همه چیز تغییر کرد و الان یک متن مستقل شده که پیش‌زمینه‌اش، "خانواده نیک‌اختر" است. اسم کار را هم آقای طلاچیان انتخاب کردند.

نکته جالب، با توجه به پیشینه شما در عرصه کارگردانی تئاتر،تفاوت این نمایش با کارِ قبلی شماست. ناگهان از یک کارِ کاملاً متکی به قواعد تئاتر با فضای ابزورد،وارد یک نمایش کمدی، رئال و عامه‌پسند می‌شوید. تفاوت میان دو کارِ پیاپی از کجا ناشی می‌شود؟

نمایش "یک تنبیه باشکوه"، یک دغدغه ده‌ساله بود که باید اجرا می‌شد.ضمن این‌که من شأن مکان را رعایت کردم،یعنی شأن تالار حافظ،یک کار آرتیستیک و ابزورد بود و شأن تماشاخانه «پارین» به واسطه محلی‌بودن و این‌که مخاطب آن، عام است،نه مخاطبِ "تئاترشهر"، یک قطعه رئال می‌طلبید که تماشاگر دارد می‌خندد و همراه با خندیدن، یک‌سری چیزها را به او بگویم.قطعاً "یک تنبیه باشکوه" با شکست مواجه می‌شد، همان‌طور که اگر این کار برود در تئاترشهر اجرا شود، احتمالاً با شکست مواجه می‌شود،چون تماشاگر آنجا، انتظار یک کار آرتیستیک را دارد. بعد با یک کار رئال طرف می‌شود که تماشاگر را دارد می‌خنداند. شاید به مذاقش خوش نیاید. بنابراین بسته به تماشاگر کار، تصمیم گرفتم "درباره اِل.اِی" را به این سمت بیاورم.

به نظرم نمایش‌تان برای اجرا در تماشاخانه "سنگلج" هم مناسب بود، چرا برای اجرا در آن سالن اقدام نکردید؟

اتفاقاً "سنگلج" مدِ نظرم هست.گویا قرار است سنگلج تبدیل به دو سالن بشود. اگر این اتفاق بیفتد، شاید سال دیگر بتوانیم کار را ببریم سنگلج.منتها تماشاخانه "پارین" چون مدیریتش با خودم است و در این زمان خالی داشتیم،آقای طلاچیان زحمت کشیده و متن را به این زمان رسانده بودند.گفتیم فعلاً اینجا اجرا بشود که بتوانیم تماشاگر اینجا را تغذیه کنیم و بعد ان شاالله در سالن‌های دیگر اجرا برویم.

بازیگران نمایش چه سوابقی دارند و چطور انتخاب شدند؟چرا از بازیگران آشناتر،تئاتری و چهره استفاده نکردید؟

همه بازیگران غیر از من،جوان هستند.حضور همه آنها در این نمایش،اولین کار مستقل‌شان است،غیر از "لاچین دربندی" که با "وحید رهبانی" یک کار همین‌جا اجرا کرد به‌نام "کابوس‌نامه" ما یک جشنواره مونولوگ داشتیم که اکثر بازیگران را از آنجا انتخاب کردم. استعدادشان را دیده بودم.واقعیت اینست که نمی‌خواستم بروم سراغ بازیگران حرفه‌ای خسته شده بودم از اخلاق‌های به‌ظاهر حرفه‌ای که بعضی از دوستان دارند. می‌خواستم یک جوّ صمیمی را تجربه کنم؛ جوّی که نه به خاطر پول،که به خاطر تئاتر می‌آید کار می‌کند و عشقش اینست که روی صحنه و نفس به نفس تماشاگر باشد. به همین دلیل تصمیم گرفتم بازیگران جوان انتخاب کنم. نقشی را هم که خودم بازی می‌کنم، ابتدا به یک بازیگر جوان داده بودم که متاسفانه برایش کاری پیش آمد و در آخرین لحظه خودم جای او بازی کردم.خیلی هم راضی هستم.خیلی گروه خوبی هستند. به نظرم دارند روی صحنه زندگی می‌کنند. یک زندگی را نشان می‌دهند.چیزی که می‌خواستم را 85 تا 90 درصد توانسته‌اند اجرا کنند.

با این نظر موافقم. فکر می‌کنم بازی‌ها تا حد زیادی قابل‌قبول و در خدمت فضای نمایش هستند، ولی حس می‌کنم انتخاب بازیگران نقش "خسرو" و "فخری" انتخاب‌های مناسب و درستی نبوده و خیلی نتوانسته‌اند نزدیک شوند به شخصیت نمایش‌نامه.ضمن این‌که بفرمایید استفاده از لهجه آذری به چه دلیل بوده؟در خودِ کتاب، صحبتی از آذری‌بودنِ "عزیز" نیست.فکر می‌کنم اگر آن نقش را با تیپ یک پیرزن سنتی و لهجه فارسی کار می‌کردید،شیرین‌تر از آنچه می‌بینیم،می‌شد.

انتخاب تیپ و لهجه آذری را حتا آقای طلاچیان هم ننوشته بود.ما در تمرین‌ها به آن رسیدیم. با توجه به این‌که رگ و ریشه خودم هم آذری است و خودِ "لاچین" هم قومیت تبریزی دارد،دیدیم خوب است از یک قوم ایرانی در "درباره.اِل.اِی" یک نشانی داشته باشیم و کسی که دارد فرهنگ خودش را می‌برد آنجا و در مونولوگ پایانی هم این را نشان می‌دهد.حتی می‌خواستم نقش خودم را هم ببرم به‌سمت یک قومِ دیگر مثلِ شیرازی که دیدیم تک‌بودن عزیز در صحنه بیش‌تر دیده می‌شود در صحنه تا این‌که من هم بخواهم لهجه دیگری را بگیرم.فکر می‌کنم لهجه آذری،شیرینیِ کار را چندبرابر کرده. بخصوص این‌که اکثر کسانی که در تهران ساکنند،آذری هستند و می‌آیند کار را می‌بینند و ارتباط برقرار می‌کنند.

در مورد دو بازیگری که معتقدم به نقش‌شان نمی‌خورند،چه توضیحی دارید؟

در مورد آنها،فکر می‌کنم این نظر شماست و البته به نظر و سلیقه‌تان احترام می‌گذارم.ممکن است در مورد سنِ آنها بگویید.خب بله،شاید سنِ آنها به نقش نخورد اما معتقدم در حد توان‌شان و نیاز نمایش توانسته‌اند نقش را اجرا کنند.قطعاً اگر از بازیگرانی در همان سن و سال‌های 55 و 45ساله برای مرد و زن بهره می‌بردیم، باورپذیرتر می‌شد،ولی تصمیم این بود که با بازیگران جوان روی صحنه برویم.

از نکات مثبت نمایش،انتخاب موسیقی خیلی درست و دقیق بود و دیگر این‌که،حضور خودتان در نقش "خان‌عمو" خیلی شیرین و بانمک از کار درآمده و از بهترین بازی‌های کار است.در مورد پیشینه بازیگری‌تان و دلیلِ حضور در این نقش توضیح بدهید.

آخرین سابقه بازیگری من برمی‌گردد به سال 81 که در نمایش "مرگ و دوشیزه" با "نگار جواهریان" و "اشکان خطیبی" بازی کردم. بعد از آن دیگر بازی نکردم و دلم خیلی تنگ شده بود برای بازیگری.وقتی آن دوست‌مان نتوانست بیاید برای نقش خان‌عمو،فرصت را مغتنم شمردم.چنین آدمی را دیده بودم و در ذهنم داشتم که اصلاً چه می‌خواهم.سعی کردم همان‌طور که دیده بودم،اجرا کنم.ممنون از این‌که می‌گویید نقش درآمده.

چرا دیوارهای سالن را سفید کرده‌اید؟ اگر سیاه می‌بودند،کارتان را به فضای تئاتر نزدیک‌تر نمی‌کرد؟

بله، ولی ما یک فضای نشیمنِ ایرانی را می‌خواستیم.خب در یک خانه ایرانی، در و دیوارها را مشکی نمی‌کنند. به خاطر ایجاد فضای رئالیسم کار است.حتی فرش ایرانی انداخته‌ایم زیرِ پایشان و مبل گذاشتیم. برای این‌که حس همذات‌پنداری تماشاگر را نسبت به زندگی یک خانواده ایرانی در لس‌آنجلس بتوانیم درآوریم.وگرنه تمام دیوارهای اینجا،حتی در کارهای قبلی هم که اینجا اجرا می‌شد،مشکی بود.ما آنها را برای این کار رنگ‌شان کردیم.

این ستونِ وسط به ساختار سالن لطمه زده.سالن "خانه نمایش" سابق هم مشابه چنین نقصی داشت. نمی‌شد فکری به حال این ستون کرد؟

ببینید،اینجا در واقع یک زیرزمین بوده که این بغل هم توالتش بود! و ما آن را تبدیل کردیم به سالن تئاتر.این ستون،دارد بارِ ساختمان را تحمل می‌کند و برداشتنِ آن،چیزی حدود 15 تا 20 میلیون تومان هزینه دارد.صرف چنین هزینه‌ای از توان ما خارج بود.ترجیح دادیم سالنی داشته باشیم که حتی یک ستون وسطش باشد تا هیچ سالنی نداشته باشیم.

در حال حاضر چقدر از کاری که این شب‌ها روی صحنه می‌رود، راضی هستید؟

فکر می‌کنم 85درصد از آن چیزی که می‌خواهم در این نمایش درآمده.یک‌سری چیزها مربوط به محدودیت‌های سالن است.مثلِ ورود و خروج‌ها که ما مجبور شدیم یکی از ورودها را از میانِ تماشاگران بگیریم. یک خروجی کاذب داریم و یک خروجی اصلی گذاشتیم. یک‌سری محدودیت‌ها به بودجه برمی‌گردد.اگر بودجه کافی داشتیم، حتماً صحنه را با فضای رئال بیش‌تری کار می‌کردیم.منتها سعی کردیم با آنچه داریم،کار را جمع کنیم. با این داشته‌های‌مان فکر می‌کنم 85درصد خواسته‌هایم برآورده شده.

استقبال از کار چطور است؟

خیلی نوسان دارد.الان فصلِ خوبی برای تئاتر نیست.مخاطب ما،مخاطب محلی است.الان نزدیک به عید است. همه مشغول خریدهای نوروزی هستند و می‌خواهند مسافرت بروند اما خدا را شکر،خرج‌مان را برمی‌گرداند.در نهایت چیزی دست‌مان نمی‌ماند،ولی شش،هفت میلیون تومانی که هزینه کرده‌ایم،درمی‌آید.

احمدرضا حجارزاده

انتهای پیام/54/53