سرویس نمایش هنرآنلاین، وقتی در خردادماهِ سالِ گذشته "اشکان خیل‌نژاد" نمایش "بالاخره این زندگی مالِ کیه؟" را در تالار مولوی اجرا کرد و با موفقیت مواجه شد،اغلبِ تماشاگران و منتقدان گفتند جریانِ تازه‌ای در تئاتر دانشگاهی و حرفه‌ای کشور آغاز شده است.این ادعا پُربی‌راه نبود،زیرا این کارگردانِ جوان، نشان داد تئاتر و نیاز و سلیقۀ مخاطب را خوب می‌شناسد.اینک تالار مولوی بارِ دیگر میزبانِ اثری از خیل‌نژاد است.این‌بار نمایشی ایرانی دربارة جنگ.گرچه خودش معتقد است اثری که روی صحنه برده فقط در مورد جنگ نیست."پچ‌پچه‌های پشتِ خطِ نبرد" نوشتۀ نمایشنامه‌نویسِ مشهور و توانا، "علیرضا نادری" در اوایلِ دهۀ هشتاد نیز به کارگردانیِ خودِ نویسنده و با بازیِ "فرهادِ اصلانی" اجرا شده بود. با این‌حال،گویا متنِ نادری هرگز کهنه نمی‌شود و همیشه جذاب و قابل‎اجراست. بخصوص برای دانشجویانِ خلاق و جسورِ تئاتر.این نمایش سومین تجربۀ کارگردانیِ اشکان خیل‌نژاد است،ولی دومین اثری است که از او به اجرای عمومی می‌رود.خیل‌نژاد سالِ پیش در جشنوارة تئاتر فجر، نمایش "نورگیر" را در مقام کارگردان داشت که هم‌چنان در انتظار اجرای عموم است.

-چه شد برای نمایش جدیدتان از آثار «علیرضا نادری» انتخاب کردید و بخصوص این متن؟ نادری متنِ خوب کم ندارد.

این نمایشنامه را چند سال پیش خوانده بودم؛در هفده‌، هجده‌سالگی.در آموزشگاه «هفت‌هنر»،روزی این متن به دستم رسید و شروع کردم به خوانش. قرار بود کاری انجام بدهیم و به دنبال متونی می‌گشتیم که کاراکترهای آن با سن‌و‌سال ما هماهنگ باشد و بتوانیم آن را اجرا کنیم.آدم در دوران دانشجویی و سنینِ پایین،دنبال متن‌هایی می‌گردد که سنِ کاراکترها زیاد بالا نباشند و بتواند هم خودش بازی کند و اگر هم خواست کارگردانی کند،مشکلی برای انتخاب بازیگر نداشته نباشد.اتفاقی افتاد که آن سال‌ نشد این متن را کار کنم اما همیشه در پسِ ذهنم بود. باقیِ آثارِ آقای نادری را هم خوانده‌ام،ولی این اثر طورِ دیگری به دلم نشسته بود.سال گذشته در دورة پانزدهم جشنوارة تئاتر دانشگاهی و در بخش مرور آثارِ نادری پیشنهاد شد یکی از متونِ ایشان را کار کنم. بهترین فرصت بود. برگشتم این متن را پیدا کردم، بازیگرانم را جمع کردم و شروع کردیم به خوانش.در اختتامیة جشنواره،آقای نادری را دیدم.گفتم می‌خواهم این کار را اجرا کنم.گفت حمایتت می‌کنم. بعد با آقای دکتر «سعید اسدی» قرار گذاشتم. با توجه به پیشینة خوب نمایش «بالاخره این زندگی مال کیه؟» در تالار مولوی، ایشان متن را در شورای هنری مطرح کردند و تأیید شد. به ما فرصت بازبینی دادند و چهل روز پیش این کار را بازبینی رفتیم که تأییدیه گرفت و قرار شد اجرا برویم.

-در جریان تمرین‌ها،تغییر بازیگر هم داشتید؟

بله، بعد از نمایشنامه‌خوانی،مجبور شدیم چند بازیگر را نداشته باشیم،ولی بعد بازیگران مشخص شدند.در سه هفته آخر، بازیگر نقش جناب سروان تغییر کرد.«کیوان ساکت‌اُف» لطف کرد و با توجه به زمان اندک به ما ملحق شد.

-وقتی متن را برای دریافت مجوز ارائه کردید،از آن کم نشد؟

نه،شورای هنری تالار مولوی،آن‌قدر روی این متن حمیت و غیرت دارند که خیلی وقت‌ها من را می‌کشیدند کنار و می‌گفتند «اشکان این نکته از متن یادت نرود، به این بخش حواست باشد‎،این لحظه باید این‌گونه بشود». درست به مثابه استاد راهنما رفتار می‌کردند.افتخار می‌کنم که سال 91 دارم در تالار مولوی تئاتر اجرا می‌کنم. این برهه تاریخی در ذهن خیلی از تئاتری‌ها باقی خواهند ماند؛سالی که شورایی تشکیل شد و با ما به صورت موازی رفتار می‌کرد،نه از بالا به پایین و سعی داشت کمک کند تا اجرایمان بهتر شود.آدم‌هایی که همیشه قابل‌دستیابی بودند.می‌گفتم آقای اسدی می‌خواهم این کار را بکنم،می‌گفتند باشد.می‌گفتم آقای وفاداری می‌آیید سرِ تمرین؟ می‌آمد.می‌پرسیدم خانم «جدی‌کار»،نظر شما راجع به کار چیست؟ جواب می‌دادند.

-اغلب بازیگران این نمایش مثل خود شما،جوانند و جنگ را تجربه نکرده‌اند. برخورد اولیة شما با متن چگونه بود؟اصلاً چه دیدگاه و نظری نسبت به جنگ دارید؟

نه،هیچ‌کدام از عوامل ما جنگ را تجربه نکرده‌اند.خودم هم جنگ را تجربه نکردم.فقط یکی از بازیگران،آقای «محمد اشکان‌فر»،تجربة جنگ را دارند اما فکر نمی‌کنم این اثر یک نمایشِ جنگی صرف باشد.گمان می‌کنم خیلی از جوان‌های آگاه،فهیم و بابینش ما در این جنگ از بین رفتند.همیشه نسبت به آن آدم‌ها،عِرق دارم.دربارة آنها مطالعه کرده‌ام و انواع دیدگاه‌ها را خوانده‌ام.فقط متکی به یک خوانش محدود به جنگ نبوده‌ام. خیلی‌ها جنگ را نکوهش کرده‌اند و خیلی‌ها تحسین. برآیند مطالعاتم این شد که ما مدیون آدم‌هایی هستیم که شریف‌ترین مردمان و چکیدة تفکر ایرانی بودند و در سال 59 تا 61،که برهه تاریخی نمایش ماست، برای ایران جنگیدند و الان بین ما نیستند.اگر هر کدامشان بودند، به نظرم در ایران درصد قابل‌توجهی پیشرفت حاصل شده بود.خب هر نمایش در یک بستر تاریخی و جغرافیایی اتفاق می‌افتد.«پچپچه‌ها...» در ماه رمضان سالِ 61 و یک ماه آتش‎بسِ مردادماه،در جبهة جنوب اتفاق افتاده،ولی بیایید به این نمایشنامه به عنوان یک نمایشنامة جنگی در قالبِ کلیشه‌ای نگاه نکنیم.نمایشنامه‌نویس این متن، مانند خیلی از نمایشنامه‌نویس‌های اجتماعی دیگر، به مقولة جنگ از دیدِ یک مقولة اجتماعی نگاه کرده.جنگ فقط بخشی از این اثر است؛ بخشی که با تاریخ و مکانی که نمایش در آن اتفاق می‌افتد،مقارن شده.در واقع ما 28 ساعت از زندگی 8 رزمنده را می‌بینیم و طی آن بخشی از ایران سال 61 را مرور می‌کنیم.نام نمایش از این لحاظ خیلی هوشمندانه است؛پچپچه‌های پشت خط نبرد! این نام،یک تعریف به ما می‌دهد که برخوردمان با نمایش چگونه باشد.سعی کردم این نگاه را در کار بیاورم؛ از طراحی صحنه و لباس گرفته تا جنس روابط آدم‌ها.ما قرار نیست یک اثر صرفاً جنگی به معنای کلیشه‌ای اجرا کنیم.قرارست ایران سال 61 را در یک بستر جغرافیایی به نام جبهة جنوب تصویر کنیم که از قضا ایران سال 61 خیلی تاریخ نزدیکی داشته به ایران سال 91. به دلیل این‌که مسائل ما همچنان مسائلی‌اند که آن سال‌ها تجربه شده و چون برایشان تعریف و پاسخی نبوده،همچنان مسائل ما هستند.اگر پاسخی به آن مسائل داده می‌شد یا به بازتعریف می‌رسیدند،توقع داشتیم ایران پیشرفت کند.نمی‌گویم در هیچ مسئله‌ای پیشرفت نکردیم اما بحث‌های سیاسی،اعتقادی و پیرامون جنگ و حتی بحث‌های راجع به مناطق که در این اثر هم مطرح می‌شوند، همچنان بحث‌های ما هستند.این جای تأسف دارد،ولی هست و کاری هم نمی‌شود کرد.علاوه بر این، یک بحث انسانی در کار است. به شما قول می‌دهم اگر پنجاه سال بعد،کارگردانی این متن را اجرا کند، باز هم جواب می‌گیرد.نه فقط به خاطر بحث نوستالژیک آن، بلکه به دلیلِ همان بحث انسانی که در این نمایشنامه مطرح می‌شود.

-در واقع موضوعِ این نمایش، یک بحث جهانشمول است.غیر از مبحثِ جنگ ایران،از بُعد انسانی معضلی است که در همة دنیا فهمیده می‌شود.

بله، یک بحث جهانشمول،ولی خیلی ایرانی است. ببینید، جوان‌هایی که خیلی از آنها ناآگاهانه و ناخودآگاه با مرگ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، به‌خاطر مقولة زشتی به نام جنگ از بین می‌روند.این یک دغدغة جهانشمول است.خیلی‌ها دوست دارند در آن فضا نباشند،ولی ناگزیرند.دیالوگی در این نمایش هست که می‌گوید «این جنگ باید زمانی اتفاق می‌افتاد که ما یا نوزاد بودیم یا پیر».شهریار می‌گوید «اگر اتفاق نمی‌افتاد، بهتر نبود؟!».من این دیدگاه دوم را می‌پسندم.

-برای اجرای«پچپچه‌ها...»،از خودِ آقای نادری هم کمک گرفتید؟

ما با آقای نادری خیلی پیرامون شروع کار صحبت کردیم و مباحث بسیاری مطرح شد اما به صورت فیزیکال فقط سه جلسه آقای نادری را در اختیار داشتیم،چون ایشان مدتی خارج از تهران و مدتی هم خارج از ایران بودند. یک هفته قبل از اجرای عمومی،آقای نادری آمدند سرِ تمرین‌ ما.دو جلسه هم ما رفتیم منزل ایشان و متن را خوانش کردیم.الان هم هر شب تلفنی صحبت می‌کنیم،پیغام‌هایی را ایشان می‌گیرند و پیغام‌هایی را من. گرچه آقای نادری متن را در اختیار ما گذاشتند تا بازتولید می‌کنیم،ولی مثل یک استاد همیشه کنارمان هستند تا از راهنمایی‌هایشان استفاده کنیم.

-در «پچپچه‌ها...» بیشترِ بازیگرانِ نمایش قبلی‌تان حضور دارند؛ نوید محمدزاده،محمدهادی عطایی، کیوان ساکت‌اُف و... نخواستید در ترکیب بازیگران تغییر و تنوعی بدهید یا به رسم این روزهای تئاتر از ستارگان سینما و چهره‌های آشنا استفاده کنید؟حتی می‌توانستید به خودِ «فرهاد اصلانی» فکر کنید،گرچه شاید سنِ او برای بازی در نقش‌های اصلیِ این متن کمی بالا رفته باشد.

نه،موضوع فقط این نیست. ببینید،آمال هر کارگردان است که با یک گروه،زبان مشترک داشته باشد.خوشبختانه ما از 8 سال پیش در آموزشگاه «هفت‌هنر» یک گروه نانوشته تشکیل دادیم.آنجا اساتید خیلی خوبی داشتیم؛ مهتاب نصیرپور،محمد یعقوبی،علی سلیمانی،عبدالحسین مرتضوی و امیر قنبری.آن روزها آقای یعقوبی مفهومی را خیلی به ما حقنه می‌کرد که «گروه باشید و با هم کار کنید».الان 8 سال گذشته و ما همچنان با هم هستیم. اگر بخواهم اسم ببرم،خیلی زیادند اما الان شما یکی از ثمرات گروهی را که روزی با مدیریت «مسعود ساکت‌اُف» جریان پیدا کرد،می‌بینید؛نوید محمدزاده،سینا بالاهنگ،هادی عطایی و کیوان ساکت‌اُف و... آنها از سبقة هفت هنری برخوردارند.ما هفت ماه کنار هم زندگی کردیم.اگر شما با تئاتر ما ارتباط برقرار می‌کنید، بخشی از آن به این زندگیِ گروهی برمی‌گردد.هر روز صبح می‌آمدیم اینجا صبحانه می‌خوردیم و فوتبال بازی می‌کردیم.ایدة فوتبال در نمایش،از تمرین‌ها آمد.وقتی تمرین تمام می‌شد،راجع به اتفاقات روز،کارها،آدم‌ها،مسائل سیاسی و اجتماعی صحبت می‌کردیم.پنج ساعت اینجا بودیم.خیلی خوشحالم این گروه را دارم و به آن می‌بالم.این گروه، برآیند تفکری است که از 8 سال پیش نهادینه شده و تا امروز با ما هست و امیدوارم تا آخرین روز هم باشد.

-در طراحی صحنه که بر عهده خودتان بوده،چرا از دکور رئالیستی استفاده نکردید؟در نمایش قبلی، «بالاخره این زندگی مالِ کیه؟»، برعکس عمل کرده بودید.آنجا صحنه‌پردازی و دکور شما،فضای یک بیمارستانِ حقیقی را تداعی می‌کرد.

در آن نمایش هم اِلِمان‌هایی داشتیم اما این‌که چرا رئالیستی انتخاب نشد،ده‌ها دلیل دارد.اول این‌که چرا باید تصویری را که ندیده و به شکلِ واقعی تجربه نکرده‌ام،واقعی نشان بدهم؟حتماً در آن ایرادی خواهد بود.سعی کردم بروم سمتِ ساده‌ترین اتفاق.در نمایشنامه،چیزی که به عنوان کارگردان برایم اهمیت دارد،روابط و بُعدِ انسانیِ آدم‌هاست.در جایگاه مخاطب تجربه کرده‌ام که اگر تئاتر سعی کند روابط انسانی را درست نشان دهد، با هر طراحیِ صحنه‌ای که باشد،روی من تأثیر می‌گذارد،وقتی خودم این‌گونه تأثیر می‌گیرم،سعی کردم در کارگردانی هم این‌گونه تأثیرگذار باشم.آدم‌های این نمایش،مهم‌ترین موضوع هستند.مسائل دیگر هم مهم‌اند اما سعی کردم آدم‌ها نمود بیشتری پیدا کنند.فقط در چنین صحنة عریانی شما تنهایی آدم‌ها را می‌بینید،شادی و بازی‌شان را می‌بینید،رفتار تلخ و شیرین‌شان،سیاست‌بازی‌شان و ناروزدن‌هایشان را درک می‌کنید. اگر صحنه کمی پیچیده‌تر می‌شد شاید در خیلی از لحظه‌ها،نگاه و حس درونی تماشاگر درگیر مسائل دیگری می‌شد و این‌قدر دقیق نمی‌دید.روزی طرح عجیبی برای این نمایش داشتم؛ یک قمقمه در ابعاد خیلی بزرگ که عرض و ارتفاع مولوی را در بر می‌گرفت و اگر می‌خواستم آن را بسازم،شاید امروز 10 میلیون تومان هزینه‌اش می شد. اواسط تمرین که قمقمه را نداشتیم،دیدم وقتی قمقمه هم نیست،نمایش روی من به عنوان نخستین مخاطب کار تأثیر می‌گذارد.از خودم پرسیدم با توجه به اوضاع تئاتر و کشور که از لحاظ اقتصادی چندان مساعد نیست، آیا این کار عقلانی است که 10 میلیون تومان هزینه دکور تئاتری کنیم که قرار است در نهایت 20 میلیون بفروشد؟گفتم نه.دوم این‌که آیا از لحاظ هنری،سادگی بیشتر در این کار پاسخگو نیست؟پس کل صحنه را در یک جعبة اسلحه خلاصه کردم.این طراحی دو امتیاز دارد؛اول عریانی و تنهایی آدم‌ها دیده می‌شود و دوم،تصویر حقیقی ما از جنگ همین است.من تصویر رئالیستی از جنگ ندارم،چون تجربه‌اش نکرده‌ام.دو فضای ارتفاع هم به عنوان سنگر درست کردم که آنها را هم سیاه کردم.آنها فقط محل ارتفاعند،نه چیزی بیشتر. با توجه به کُنش‌های نمایشنامه،نیاز بود ارتفاع را نشان بدهم.فقط یک لکۀ نور همراه با یک جعبه اسلحه کافی بود. خوشحالم که تماشاگر می‌آید و در استیلیزه‌ترین اتفاق،جنگ را درک می‌کند.این یعنی تئاتر.اگر تصویر رئالیستی از جنگ نشان می‌دادم،شاید خیلی به عکاسی یا سینما نزدیک می‌شدم،نه این‌که اشتباه باشد،ولی آن سلیقة من نیست.

-در تحلیل نقش‌ها، به عنوان کارگردان فکر می‌کنید می‌توان شخصیت‌های نمایش را به دو قطب منفی و مثبت تقسیم کرد؟

نه،واقعاً نمی‌شود. یک نمایشنامه خوب معاصر،هرگز این کار را نمی‌کند.علیرضا برای خودش، بهلول است. یک جامعه‌شناس پایین‌شهری است.معلوماتش در آکادمی به دست نیامده،در سطح جامعه کسب شده.علیرضا یک ویژگی دارد که در صحنه سوم تماشاگر را تحت تاثیر قرار می‌دهد.او در دل جنگ، به مرگ‌آگاهی می‌رسد.در عرفان ما هم هست.می‌گویند انسان وقتی کامل می‌شود که مرگ‌آگاهی را درک می‌کند.علیرضاست که شام آخر را ترتیب می‌دهد.همه دوستانش را دعوت می‌کند و به آنها یادآوری می‌کند که بحث، بحثِ بودن یا نبودن است، نه بحث ایدئولوژیک. بحث جنگ نیست، بحث اسلام و یهودیت نیست. بحث سیاست‌بازی بین فرمانده و سروان نیست. بحث اینست که دوست ندارم چند سال دیگر کسی روی عکس من سبیل بکشد،کسی نفهمد علیرضا کی بود و چی شد.چرا علیرضا روی دوست خودش تفنگ می‌کشد؟چون به او می‌گوید مثل این‌که حواست نیست کجایی؟زمانی ما داریم در منجلاب غرق می‌شویم و متوجه نیستیم،ولی تاریخ به ما می‌گوید، یا این‌که از آن منجلاب فاصله می‌گیریم و ده‌ها سال به آن اتفاق فکر می‎کنیم.مثل «دانته».وقتی او در 40 سالگی توصیف می‌کند که در چه دوزخی گرفتار شده،در واقع در زمان خودش به آگاهی رسیده.فرق علیرضای ما که نامش بی‌شباهت به نویسنده نیست با آدم‌های دیگر که کشته یا شهید می‌شدند،همین بود که او با آگاهی کشته شد. این مسئله را می‌شود ربط داد به شهید باکری.خیلی عجیب است کسی در دل جنگ،چنین پیش‌فرضی داشته باشد.او می‌گفت جنگ تمام شود، یک دسته از آدم‌ها منزوی می‌شوند،چون دنیای آن موقع اصلاً نمی‌پذیردشان. آنها را پس می‌زند.پس بهتر است ما شهید بشویم و رویدادهای بعد از این فاجعه را نبینیم. باکری یک سرلشکر جوان بوده.او عصاره تفکر یک ملت است.علیرضا یکی از آنهاست که متاسفانه دیگر نیست.فقط با یک عکس یادگاری متوجه می‌شویم چنین آدمی هم بوده.اگر امروز آن آدم‌ها بودند،اوضاع خیلی متفاوت بود.کاراکتر شهریار یک دانشمند است،معدلش بیست بوده،ولی به دلیل جنگ الان در جبهه است.رشته‌ای را دنبال می‌کرده که برای آینده ایران مفید بوده.«میکرومینیاتورازیسیون» مفهومِ بنیادین طراحیِ کامپیوتر است.شهریار آن موقع این رشته را در ایران می‌خوانده.«دوستعلی» آدمی است که راجع به اسلام صحبت می‌کند،ولی سرِ هم‌رزمِ یهودی‌اش را می‌بوسد، با مارکسیست بحث می‌کند،کنارش می‌نشیند و با او غذا می‌خورد.در هیچ‌کجای دنیا چنین مفاهیمی درک نمی‌شود،مگر این‌که مردم،تحت شرایطی ویژه به این آگاهی رسیده باشند.عوامل ویژه‌ای مانند جنگ و انقلاب آگاهی‌بخشند.این اتفاق برای جوان‌های دهة 60 هم افتاده بود،ولی جنگ خیلی از آنها را خاموش کرد. بنابراین این کاراکترها نمی‌توانند مثبت یا منفی باشند.این کاراکترها به مثابه من و شما دارای ابعاد و لایه‌های پیچیدۀ هستی‌اند. به خاطر همین تماشاگر هنوز با آنها ارتباط می‌گیرد.

-طبیعی است به دلیلِ دانشجوبودن و اجرای موفقیت‌آمیزِ کار اول‌تان در تالار مولوی،امکان استفاده دوباره از این سالن را داشتید اما با این ترکیب بازیگران و اجرای خوب «پچپچه‌های پشت خط نبرد»، آیا به گزینه‌های دیگری مثل تئاترشهر یا ایرانشهر فکر نکردید؟

(با خنده) نه،فکر نکرده بودم،چون اوضاع مدیریت سالن‌های دیگر خیلی نابسامان و برخوردشان غیرفرهنگی است. نه فقط با من که عضو کوچکی از خانوادة تئاتر دانشگاهی هستم،حتی با بزرگ‌تر از ما هم، برخوردها از بالاست. سعی کردم از همین عنفوان جوانی زیر یوغ کسی نروم.آقای دکتر اسدی و شورای هنری،حداقل در برخوردها به مثابه یک عضو خانواده و به صورت موازی با آدم برخورد می‌کنند.من هم در تئاترشهر کار داشتم و هم در ایرانشهر.آنجا برخوردها واقعاً از بالا به پایین است.فارغ از این‌که تو چه کسی هستی؛از بزرگ‌ترین‌ها بگیر تا خردترین‌ها.این نشان می‌دهند مدیریت فرهنگی ما،عقب‌افتاده‌تر از هنرمندان ماست،زیرا طی چند سال اخیر،نه تنها مدیر فرهنگی تربیت نکردیم،که فراری هم داده‌ایم.ضمن این‌که تالار مولوی به ‌لحاظ امکانات نوری و جعبه سیاه(Black Box) که در اختیار کارگردانِ دانشجو،جوان و نوگرا می‌گذارد،درست‌ترین انتخاب بود.اگر شنیده باشید،این متن اولین‌بار در سال 74 در تالار مولوی روی صحنه رفته.خیلی‌ها می‌گفتند اجرای تالار مولوی به لحاظ امکانات ساختاری،درست‌تر از تالار قشقایی بوده.شاید تئاترشهر به عنوان محلی برای تماشای تئاتر،کمی جاافتاده‌تر باشد اما این مربوط به قبل از مردادماهِ مولوی بود.از مردادماه تا کنون،آمار مخاطبان مولوی خیلی بالاتر و رشد کیفی خیلی تأثیرگذارتر در تئاتر سال 91 ایران بوده تا تئاترشهر.الان من این شانس را دارم که امکانات سخت‌افزاری خوبی داشته باشم، ضمن این‌که الان تالار مولوی به خاطر مدیریت و کارگردان‌هایی که اینجا کار کرده‌اند،خوش‌نام‌تر است.آمار فروش من هر روز 120 درصد است.فکر نکنم تمام تالارهای تئاترشهر چنین آماری داشته باشند.

گفت و گو از: احمدرضا حجارزاده

انتهای پیام/52/53