سرویس نمایش هنرآنلاین، وقتی صحبت از دفاع مقدس میشود ذهن هر انسانی ناخودآگاه به اسناد زنده این رویداد حماسی معاصر می رود، کسانیکه از نزدیک شاهد و ناظر جانفشانی فرزندان این مرز و بوم در هشت سال دفاع مقدس بودند و اینک با سینهای مملوء از خاطرات آن روزگار به زندگی اجتماعی و عادی خود در میان سایر مردم مشغولند.
طیفی از یادگاران دفاع مقدس اکنون مناصب و مسئولیتهای فرهنگی و هنری کشور را به دست دارند؛ لذا مناسب دیدیم ضمن احترام به تمامی خانواده شهدا و ایثارگران و جانبازان پای صحبت یکی از آنها که اکنون سکاندار یکی از ارکان هنری میهنمان است بنشینیم تا برایمان از آن روزها بگوید.
قادر آشنا، رزمنده جبهههای حق علیه باطل که اکنون مدیر اداره کل هنرهای نمایشی معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است در گفت و گویی صمیمانه با خبرنگار تئاتر هنرآنلاین از خاطرات آن روزها می گوید.
جناب آقای آشنا با توجه به حضور شما در سالهای دفاع مقدس در جبهههای نبرد و لمس این فضا از نزدیک، کمی از حال و هوای آن سال ها بگوئید
هشت سال دفاع مقدس میدان عمل بود نه میدان حرف و شعار، میدانی بود که آدمها خالصانه در آن محیط جان می دادند و برای جان دادن از یکدیگر سبقت میگرفتند و برای اینکه ایران بماند، برای اینکه به فرمان رهبرشان لبیک گفته باشند و به مقتدای خود امام حسین(ع) اقتدا کرده باشند در رفتن و مجاهدت از هم پیشی می گرفتند.
سخنم از آنی است که ذات آدم ها در دوران دفاع مقدس برای ماندش سبقت می گرفت؛ انسانی که تلاش می کند که بماند و با حتی یک بیماری کوچک زمین و زمان را به هم می دوزد، از این قاره به آن قاره می رود تا سالم و زنده بماند تا یک روز بیشتر به حیاتش ادامه دهد ولی بچه های این مرز و بوم رفتند تا حیات ایران جاودان بماند.
بنابراین هرچه ما راجع به هشت سال دفاع مقدس بگوییم و بنویسیم و صحنه هنر را از آن متبرک کنیم کم گفته ایم و کم نوشته ایم.
اگر بخواهید روزی یکی از خاطرات دوران حضور خود در صحنه های دفاع مقدس را به روی صحنه تئاتر بیاورید آن کدام است؟ اگر من بخواهم یک خاطره از هشت سال دفاع مقدس را به صحنه بیاورم و البته آرزویم است که روزی این اتفاق بیفتد خاطرهای از یک بسیجیِ تهرانی است.
من در تاریخ 18/11/1361 که آغاز عملیات والفجر مقدماتی بود، در شب عملیات اتفاقات عجیب و غریبی راشاهد بودم. دو برادر بودند از شهر تهران، علی آقای توحیدی و برادرش که شهید شد. برادر علی آقا به شهادت رسید. علی آقای توحیدی که اگر اشتباه نکرده باشم باز اهالی منطقه نازیآباد تهران بود برادر شهید خود را در آغوش گرفت، دست روی چشمانش گذاشت، روبه قبله اش کرد او را در همان جا گذاشت و به سمت خط مقدم شروع به حرکت کرد.
معنی این یعنی اینکه برادرِ من، ایرانِ من دینِ من مذهبِ من واجب تر از بردن تو به پشت خط است. یعنی اینکه پا روی احساسات و عواطفم می گذارم تا تو بمانی اینجا مانند خیلی از شهدایی که یا مفقودالاثر شدند و یا به هر تقدیر جنازههاشان به خانواده ها بازگردانده شد اما من نمی توانم و باید به جلو بروم. برای این رفتار می شود سال ها نوشت و گفت.
اینکه برادری در شب عملیات شهید شود و جنازه او را بگذاری و بروی و پا روی تمام عواطف و احساساتش بگذاری کاری غیر قابل تصور است.
دوران اسارت آغاز شد و هر دو ما یعنی من و علی آقای توحیدی اسیر شدیم. پس از گشت و گذار و اذیت های فراوان در شهر الاماره عراق ما را به بغداد بردند. در وزارت دفاع عراق و بغداد یک سوله بزرگ بود. ما را پس از آزار و اذیت های فراوان داخل یک سوله گذاشتند و در را قفل کردند. نه آبی بود نه غذایی و نه سرویس بهداشتی و از آن طرف کتک و آزار و اذیت فراوان. برای اینکه بهمن ماه و هوا به شدت سرد بود بچه ها احتیاج به دستشویی داشتند.
چون امکان رفتن به دستشویی در بیرون سوله نبود اسرا در همان داخل سوله مجبور بودند رفع حاجت کنند. برای اینکه مانع نفوذ نجاسات به محل نشستن رزمنده ها شویم لباسهایمان را درآوردیم تا مانع شود. شما تصور کنید سه روز در میان آزار و اذیت فراوان و شما در یک سوله قرار بگیرید با چنین وضعیتی. بوی تعفن و مشمئز کننده در سوله پیچیده بود.
پس از از ساعت ها برایمان آب آوردند و غذا. عراقی ها از دور آمدند و و شروع به کتک زدن و آزار و اذیت کردند. بچه هایی را که مجروح بودند گذاشتیم ته سوله و آنهایی که سالم بودند به جلوتر آمدند تا در آن شرایط بچه های مجروح بیش از این آسیب نبینند و بیش از این اذیت نشوند. آبی را که آورده بودند در بشکه های 200 لیتری بود و گذاشتنش بیرون سوله.
تصور کنید بعد از چند روز تشنگی و گرسنگی می خواهی آب بخوری اما کاسه ای لیوانی پارچه یا چیزی که بخواهی با آن آب بخوری وجود نداشت. ما با دستمان آب را بر میداشتیم و وقتی شما می خواستی با دست آب را برداری تو را می زدن و آب روی زمین میریخت. 10 تا مشت آب برداشتی و در بین کتک ها و ضرب و شتم ها تنها یک جرعه به گلویت می رسید.
در این میان علی آقای توحیدی چه می کرد؟ علی توحیدی جماعت را می شکافت، به سمت بشکه آب میرفت و با دشواری هر چه تمامتر آب در دهانش می ریخت و پس از اینکه خود را به مجروحن میرساند آب را از دهانش داخل دهان مجروحان میریخت و برمی گشت؛ همچون یک کبوتری که برای برای بچه های خود آب و خوراک بیاورد اما ذرهای به خود فکر نکند.
اگر من بخواهم روزی صحنه ای از دفاع مقدس را به روی صحنه تئاتر بیاورم همین است و به نظرم زیباتر از این وجود ندارد. در آن شرایط و تشنگی فراوان انسان برایش اتفاقاتی می افتد که صحرای کربلا را تداعیگر است. آری کربلا قابل تکرار است و فرزندان علی و فاطمه عاشورا را تکرار کردند.
تولیدات تئاتر در حوزه دفاع مقدس را چگونه ارزیابی میکنید؟ ابتدا یک جمله در رابطه با دفاع مقدس باید بگویم. چیزی که من را به شدت آزار میدهد این است که می شنوم عدهای دفاع مقدس را یک مناسبت میخوانند و از تولیدات دفاع مقدسی به عنوان آثار مناسبتی یاد میکنند. این بزرگترین جفا به تئاتر دفاع مقدس است.
دفاع مقدس صرفا یک مناسبت نیست. دفاع مقدس یک مکتب است و یک فرهنگ که در آن همه چیز دیده می شود. هر چه که شما بخواهید در زندگی روزمره از آن بهره جویید در دفاع مقدس قابل رؤیت است.
دفاع مقدس صرفاً جنگیدن و کشتن و کشته شدن نیست؛ دفاع مقدس ما تنها دفاع از آب و خاک کشور نبود. دفاع مقدس ما عشق بازی بود و ایثار. سازندگی بود و عمران و آبادانی، ابتکار بود و اختراع و اکتشاف. بنابراین دفاع مقدس یک مناسبت نیست و به نظر من دفاع مقدس جمیع تاریخ ایران بود. یک کتاب کامل از تاریخ ایران زمین از پیش و پس از اسلام. چه داستانهای فراوانی خواندیم افسانهای. چه متیلها و متلهای فراوانی خوانده ایم و به ما گفته اند افسانه ای و تخیلیاند در سیر تاریخ ایران زمین.
اگر همه اینها را مرور کنیم در دفاع مقدس گم می شویم. این بدین معنا نیست که تاریخ و هویت کشور را نفی کنیم، این به خاطر عظمت دفاع مقدس است.
به هر تقدیر تاکنون نمایشهایی از آن دورن را دیدهام که من را به شدت تحت تأثیر قرار داده است اما بیشک هنوز هم آنگونه که باید به این برهه از تاریخ انقلابی و اسلامی کشورمان پرداخت نشده است.
انتظار میرود که هنرمندان فعال در عرصه دفاع مقدس از حمایت ویژه ای برخوردار باشند. آیا مرکز برنامهای برای این عزیزان در دست دارد؟ من هر کسی یا کسانی که در حوزه دفاع مقدس نمایشنامه بنویسند و اثری را به روی صحنه ببرند مورد حمایت مرکز قرار میدهم. البته زمانیکه میگوییم نمایشنامه و تولید صحنهای منظورم نمایشنامه فاخر و در ادامه کارگردانی و اجراهای فاخر است چرا که در شأن دفاع مقدس نیست آثار ضعیف و کم عمق درباره آن ارائه شود. با این ویژگی از همه تولیدات این حوزه حمایت ویژه به عمل خواهد آمد. یعنی بدون قید و شرط اگر کاری دارای محتوا و تکنیک قدرتمند و درخوری باشد مورد توجه مرکز هنرهای نمایشی قرار دارد.
یکی از اتفاقاتی که برخی مواقع از شخصیتهای دفاع مقدس روی صحنه تئاتر به چشم میخورد وجودی ماورائی و اندکی به دور از تخیل از این عزیزان است. نظر شما به عنوان کسی که از نزدیک با آنها سالیان سال زندگی کردهاید در اینباره چیست؟ پرسش خوبی مطرح شد. من بسیاری از فیلمها و سریالها را دیدهام که در آن تلاش شده بچه های دفاع مقدس را بچه هایی آسمانی و مافوق تصور نشان دهند؛ آدم هایی که کارهای عجیب و غریب انجام می دهند اما صادقانه باید بگویم درصد کمی از آنچه به واقع بر رزمندگان ایران و اسلام گذشت تاکنون به تصویر کشیده شده است. تلاش کارگردان و نویسنده این بود که یک دنیای اسطورهای را به مردم نشان دهد و من به عنوان کسی که هم سالیان سال مدیر بودهام و هم در دفاع مقدس حاضر بسیاری از آنها را ندیدهام و باید گفت هنوز هم ناگفته های بسیاری از آن دوران جا مانده است.
در آینده نزدیک پرداخت به یکی از شخصیتهای برجسته دوران دفاع مقدس کشور را در عرصه تئاتر در دست دارید؟ اساسا جنگ ما جنگی بود که با عقل جور در نمیآمد. رفتارهای منحصر به فردی در آن زمان رخ میداد که دیگر نمونهای از آن تکرار نشد.
اجازه بدهید همینجا از کتابی یاد کنم که دوست عزیزم سید ناصر حسینی با نام "پایی که جا ماند" به رشته تحریر درآورد و چندی پیش منتشر شد. ایشان از هم محلیهای ماست و من افتخار هم کلاسی بودن با او را داشتم. شما به آنچه که برایشان در دوره اسارت گذشت نگاه بیندازید؛ به واقع اگر کسی می تواند بخش هایی از این کتاب را به تصویر کشد بسم ا... . بنابراین من دست تمام کسانی را که برای دفاع مقدس آثارهنری خلق کرده اند و دغدغه آن را دارند میبوسم.
از یک نفر دیگر هم یاد می کنم که از اسطوره های دفاع مقدس بود؛ سید علی اکبر ابو ترابی که ما از برخی دوستان خواستهایم که در رابطه با شخصیت ایشان نمایشنامهای را بنویسند و البته از همین جا از همه نمایشنامهنویسان دعوت می کنم که در صورت توانایی آنها هم در قالب یک اثر نمایشنامه به شخصیت این بزرگمرد بپردازد.
از معصومین که بگذریم اسلام نظیر اینها را کمتر به خود دیدهاند. باید زندگی، رفتار، منش، دشمن ستیزی، درایت، عدالت، تحمل و مدارای ایشان به تصویر کشیده شود.
به عنوان سؤال پایانی، از تعامل مرکز هنرهای نمایشی با انجمن تئاتر دفاع مقدس بگویید. چندی پیش با این عزیزان جلسهای داشتیم و تفاهم نامهای هم در جهت ارتقاء سطح تولیدات تئاتری در حوزه دفاع مقدس نوشته شد که به زودی به امضای نهایی خواهد رسید.
گفتگو از: عطیه پژم انتهای پیام/52/53