سرویس تجسمی هنرآنلاین //
ابراهیم حقیقی هنرمندی است که در آستانه ۶۵ سالگی تجربههای متعدد و پرشماری را در زمینه طراحی و دیزاین پشت سر گذاشته. از طراحی سیمرغ جشنواره فیلم فجر تا طراحی صدها جلد کتاب، از ساخت فیلمهای مستند و کوتاه تا طراحی صحنه و لباس نمایش و سریالهای تلویزیونی. از این جهت او را باید جزو هنرمندانی دانست که میل به تجربههای جدید و عطش دانستن مدام از خصوصیات بارزشان است. اعطای نشان عالی هنر در ششمین جشنواره هنرهای تجسمی فجر به این هنرمند بهانهای برای دیدار با او را فراهم آورد. در این دیدار آرش تنهایی دیگر هنرمند مطرح عرصه گرافیک در کنارحقیقی نشسته تا بخشی از خاطرات و تجربیات هنری -شاید ناگفته- ابراهیم حقیقی که در حقیقت بخشی از دستاوردهای هنر ایران نیز محسوب میشود را طی گفتوگویی بازخوانی کنیم.
از آخر به اول بیاییم، درآستانه ۶۵ سالگی که کتاب مجموعه آثارتان منتشر شده و قرار است بزرگداشتی برای شما برگزار شود و فرهنگ این ملک میخواهد از کاری که شما کردهاید تقدیر کند، به عنوان یک ناظر به حاصل کارهایتان به ویژه ۵۰ سالی که در خدمت و همراهی باهنر گذشت چه حسی دارید؟
۴-۵ سالی بود که این کتاب قرار بود منتشر شود اما به دلایلی این اتفاق نیفتاد. یک موقع دوستانی که لیآوت کتاب را قرار بود انجام بدهند تاخیر کردند و موقع دیگر به دلیل گرانی بیش از اندازه کاغذ. اما این بار در حقیقت با این فکر که کتاب قطعا باید منتشر شود باید بگویم که به ناشر فشار آوردم. خب، شاید هم از این نظر بهتر شد برای اینکه کارهای ۴ سال اخیر هم به مجموعه اضافه شد که اگر ۴ سال پیش منتشر شده بود جای خیلی از کارها در آن خالی میبود ازنجمله بعضی از تجربیات عکاسیام و یک سری طراحیهای جلد کتاب و پوسترهایی که در سالهای اخیر انجام داده بودم که از آنها بدم هم نمیآمد. نمیخواهم بگویم برای خود من جذاب نیست یا تاثیری ندارد. بالاخره کارها مرور میشود و مثل ورق زدن آلبوم خانوادگی آدم میبیند که یک موقعی جوان بوده و چه کسانی دوروبرشش بودهاند و خاطراتی زنده میشود اما همیشه و همه جا گفتهام که غرض از درآوردن کتاب ثبت آن برای دیگران است برای اینکه نگاه کنند و شاید - نمیخواهم کلا این را مسئله را به کتاب خودم اطلاق کنم- بتوان چیزی از آن فهمید و درک کرد زمانهای را و حضوری را. آدمهایی را و کارهایی که شده قدمهایی را که برداشته شده. خود شما بیشتر اشراف دارید که در موضوع هنر مکتوبات کم داریم و لااقل در حوزه ادبیات هنر یعنی نقد هنر تجسمی میشود گفت در حد نداشتن است. هر کتابی که منتشر شود و هر متنی که نوشته شود لازم است که آن بخش خالی را پر کند. بیشترین تلاشم برای انتشار کتابها به این قصد است نه برای تثبیت خودم و نه برای اینکه ادعا کنم چه کارهایی کردهام یا نکردهام. هر یک از دوستان طراح در حوزه گرافیک و و به طور کلی هر کتابی که منتشر میکنند را همیشه به شخصه تشویق کردهام و از دیگران هم خواستهام که به این افاق کمک کنند. جوانان در مدارس و دانشگاههایمان نیاز به این دارند که کتاب در اختیارش باشد و کتابها را نگاه کنند. قدر و منزلت کتاب به اندازه کافی برای انتشارش کفایت میکند واصلا کاری به سنجش کیفیت ندارم. خاطرم هست که یک موقعی که رمانهای پرفروش خیلی جنجال برانگیز شدند و در مطبوعات دربراهشان نقد نوشته شد، یادش بخیر کریم امامی در مقالهای نوشت که نمیتوانیم بگوییم کتاب پرفروش کتاب بدی است. وقتی کتابی منتشر میشود و پرفروش است بگذاریم به راهش ادامه دهد. اینکه کتای عامیانه است و روشنفکرپسند نیست دلیل نمیشود که جلوی انتشارش گرفته شود. اجازه انتشار به کتابها بدهیم چرا که کسانی که این کتابهای پرفروش را میخوانند به خواندن کتاب عادت میکنند، بعدا خریدار کتاب میشود و رشد پیدا خواهد کرد.
آدمها را شاید بشود به دو دسته طبقه بندی کرد. یک سری افرادی هستند که میخواهند خط پررنگی از خودشان به جا بگذارند و کاری را بکنند که پیش از آن کسی انجام نداده، مبدعاند و یا در برف جای پایی را میگذارند و یک سری افراد آن پاکوبها و مسیرها را بازتر و هموارتر میکنند. چیزی که من در شیوه راه رفتن شما دیدم این بوده که مجموعه کارهای شما نشان میدهد اندیشهتان این بوده که یک راه و یک مسیر بازتر شود و خیلی در فکر یک کار پرهیجان و پرانرژی مثل یک شعله مستعجل نبودهاید و هنرتان استمرار داشته و پایدار بوده. اگر این تصور من درست است چرا این مسیر و راه را انتخاب کردید؟ راهی که نامآوری آن کمتر و زحمتش بیشتر است حاصل طولانی مدتتری دارد؟
چراییاش را نمیدانم ولی درست میگویی. من همیشه از نمایشهای بیش از اندازه حذر میکنم و بارها گفتهام که برخی از اتفاقات حوزه گرافیک را به نمایش سیرک شبیه میدانم. سیرک نمایشی است شادی انگیز در چندساعت و مفرح و بسیار خوشحال کننده و موقعی که از تماشایش فارغ میشویم حالمان خیلی خوب است ولی فردایش چیز چندانی در چنته نداریم. بسیاری آثار به اسم اثر هنری حامل همین موقعیت هستند. خیلی از فیلمها هستند که باید گفت فقط نوار متحرکاند. من نمیتوانم عنوان فاخر و محترم سینما را مثلا روی فیلمهای هندی بگذارم. اینها همان سیرک هستند و خیلی از آثار هنری که در واقع نمیشود واژه هنر را به آنها اطلاق کرد در حقیقت وقایع و اتفاقات روزمره زودگذری است که هیجان را با خودشان میآورند و شادی انگیز هم هستند اما مثل یک مهمانی هستند که بالاخره تمام میشوند. در حالی که آن چیزی که قرار است اثرگذارتر باشد و یا نام هنر را بتواند داشته باشد چیزی متفاوت از اینها است. البته این حرفها اصلا به این معنی نیست که من این کارها را کردهام بلکه اعتقاد دارم که باید این گونه باشد. کاری که ماندگار باشد کاری است اگر ده سال بعد به آن رجوع کردیم همان قدر اثرگذار باشد که در ابتدا بود. ببینیم آن بنیان را توانسته ایجاد کند یا نه. خودت هم مسائل هنری را بررسی کردهای و در مورد آن نوشتهای. مثلا بنیانی که در کانون پرورش فکری کودکان و نوچوانان گذاشته شد هنوز ما داریم از آن بهره میبریم یعنی نهالی کاشته شد که تبدیل به درختی شد که میوه داد و بسیاری از جوانهای ما را که کودکان آن روز بودند آموزش داد که سمت و سو پیدا کردند به گرایش رفتار هنری و حتی اینکه معیشتشان با هنر بگذرد. من میتوانم از بسیاری عزیزان هنرمند این ملک نام ببرم که در کتابخانههای کانون پرورش فکری تربیت شدند و اکنون از بزرگان هنر مملکت هستند هم در زمینه سینما، تئاتر و موسیقی جزو شاخصها هستند. پس بنیان درست بوده، بنیانی که تربیت کند و بگذارد که ثمرهاش را دیرتر و حتی آیندگان ببینند. چنین اعتقادی را نسبت به مقوله تولید آثار هنری دارم و باز هم میگویم نه به این معنی که من خودم موفق به این کار شدهام.
الان شما در موقعیتی هستید که تثبیت شدهاید و درختتان بار خودش را داده و از محصولش استفاده میشود. اما میخواهم برگردم به سالهای جوانی و آن زمان که در سینمای آزاد و کانون فعالیت میکردید که شاید بین شما و هنرمندان هم نسلتان رقابت بوده. آن موقع فکر نمیکردید که ایا شما که از رفتار نمایشی حذر میکردید دیگرانی هستند که میخواستند میوهها را زودتر بچینند و به قول دیالوگ فیلم علی حاتمی "محصول یک ساله میخواهیم گندم میکارند و محصول ده ساله میخواهیم درخت میکارند و محصول صد ساله. آن موقع فکر میکردید که سود و منفعتی را که در دراز مدت ممکن است به آن برسید در همین رفتار غیرنمایش است یا اینکه دلخور میشدید. میخواهم بدانم آن موقع در ۳۰-۴۰ سالگی امروزتان را چطور میدیدید و با چه رویکردی کارتان را شروع کردید؟
فکر نمیکنم هیچ کسی بتواند تشخیص بدهد یا آن قدر توانمند باشد که فکر کند بله من میسازم و همه چیز درست میشود. انسان به لحظه بند است، فانی است و هر لحظه میتواند نباشد اما چیزی را که با قاطعیت میتوانم بگویم این است که چیزی به اسم رقابت و حسادت را سعی کردم به حداقل برسانم نه به این معنی که به صفر برسد چون هیچ انسانی نمیتواند فاقداین احساسات باشد مگر خیلی قدرتمند باشد که در آن صورت یا انسان نیست و فرشته است یا باید جزو معصومین باشد. ولی انسانهایی که در زمین و در کنار هم زندگی و معیشت میکنند میتوانند نسبت به این تعدیل بکنند این را هم شاید کتابها هستند که میآموزانند. دقیقا میتوانم بگویم که کتابهای هرمان هسه مثل" گرگ بیابان "و" نرگس و زرین دهن "و حتی" سیذارتا "برایم خیلی آموزنده بود برای اینکه رفتارهای انسانی را به خوبی در قصهها موشکافی میکند. وقتی دیدم که همکار و دوستی که هم سن من یا جوانتر است کاری کرده که خیلی زیبا است، مورد اقبال واقع شده حسادتم را به حداقل رساندم و فقط با خودم فکر کردم که من هم میتوانم امتحان کنم. خاطرم هست وقتی اولین فونتی را که بهزاد حاتم خیلی طراحانه ساخته بود مرتضی ممیز برای اولین بار در مجله رودکی چاپ کرد فکر کردم که من هم میتوانم فونت طراحی کنم. اصلا طراحی فونت بلد نبودم و اصلا چنین رشتهای را نداشتیم. حاتم هم چیزهایی در این بارهد از ممیز شنیده بود که او هم از فرنگ با خودش آورده بود. آن موقع ما با لتراست خارجی، فارسی مینوشتیم و آرم سینمای آزاد را من با همین لتراستها انجام دادم میبریدیم، میچسباندیم، تیغ میزدیم و از حروف متفاوت فارسی نویسی میکردیم و خب من دیدم که این کار نتیجه میدهد و دارم طراحی فونت انجام میدهم. مثل همیشه اولین کارم را به ممیز نشان دادم که گفت خوب است و به دیدار اتاقش زد و روز دیگر هم گفت نسخهای به او بدهم تا جایی از آن استفاده کند و به این ترتیب فونتهایم کاربرد هم پیدا کرد. آن موقع چون دانشجوی معماری بودم و بنا به رسم دانشکده زیاد به سفر میرفتیم و خیلی هم کروکی میکشیدیم. قطعا در سال اول من نگاه میکردم به دست متبحر سال بالاییها و دسنهای هوشنگ سیحون که هنوز هم همچنان شگفت انگیز است که چطور در لحظه حضور در یک مکان با یک راپیدوگراف ساده روی کاغذ این کارها را انجام داده. این باز از آن مواقعی بود که حسادت انگیخته شد اما نه اینکه به او که توانمند است بدوبیراه بگویم و بخواهم خرابش کنم و پشت سرش حرف بزنم، برعکس رفتم و کاغذ و تمام نوکهای قلم گرافوس را گرفتم و شروع کردم به طراحی کردن از دانشکده و دار و درختها و خط کشیدم و دور انداختم. سعی کردم از همه اینها به جای حسادت کردن بیاموزم. یک روز اردشیر محصص به دانشکده آمده بود. من سال سوم بودم کروکی هم کار کرده بودم و ضعفهای خودم را هم میدانستم. هیچگاه نشد که مثل آنهایی که توانمنداند و یا مثل هوشنگ سیحون درخت و ابر را به آن زیبایی بکشم. وقتی به طرحهای او نگاه میکنیم بافت درخت و سنگ و آب و ابر را به راحتی ترسیم میکند و این همه جنسیت و متریال متفاوت را با دسن درمی آورد.
چرا فکر میکنید طراحیتان خوب نیست؟
همچنان به قدرت او نیستم.
همیشه فکر میکردم از -طراحی- دراوینگ اجتناب کردهاید. تصورم این بود که شاید طراحیتان خیلی قوی نیست ولی بعد کارهایی را دیدم که طراحی خیلی قویای دارند و برایم خیلی جالب بود که چرا این توان طراحیتان را در طراحی جلد کتابها و پوسترها به شکل دراوینگ استفاده نمیکنید؟
این را بعد توضیح خواهم داد برای اینکه در بعضی موارد کاملا به عمد بوده است. داشتم این را میگفتم که بعد از اینکه دیگر با اردشیر محصص آشنا شده بودیم یک روز اوبه دانشکده آمد و و من دیدم که دقیقا یک بسته کاغذ زیر دستش است و همینطور طراحی میکرد و در مدتی که باهم در حیاط و بوفه دانشگاه نشسته بودیم روی همه کاغذها طراحی کرد. همینطور که ما حرف میزدیم و او گوش میکرد آدمها و درختها و خلاصه هرچیزی که اطرافش بود را طراحی میکرد. یعنی تقریبا او هرروز همین قدر تمرین میکرد. یاد دوستان نازنینی مثل حسین علیزاده که هم دوره دانشگاهم بود میافتم که وقتی از پلههای راهروی آتلیه نقاشی بالا میرفتیم آنها را میدیدیم که نشستهاند و مضراب میزنند. ما هم باید مضراب بزنیم این قدر بزنیم تا دستمان قوی بشود، ممکن است روزی آهنگساز شویم. علیزاده و لطفی و روشن روان و دیگران شدند برای اینکه خیلی مضراب زدند. فهمیدم که ما طراحها هم مدام باید طرح بزنیم و پاره کنیم و دور بیندازیم. در نتیجه به جای حسادت و رقابت بیهوده باید مدام طراحی کنیم و من هم همین قدر کاغذ سیاه کردم که بعضی از آنها را نگه داشتهام و تعدادی را هم برای اینکه دیده بشوند در کتاب آوردم. کروکی کردم و سعی کردم تا ببینم میتوانم به آن توانمندی برسم اما یک جایی حس کردم که من طراح گرافیک به شیوه ایلوستریتیو نمیخواهم باشم یعنی نمیخوام که ایلوستریشن من جلوتر از همه خودش را در کار گرافیک نشان بدهد. گرافیک مستقل از ایلوستریشن که روش بسیاری از طراحان بزرگ هست و مخصوصا مکتب لهستان و اروپای شرقی همیشه متکی به این بود و بسیار هم از آنها آموختیم مثل لینیتسا معلم بزرگ لهستانی و یا چوواست و ادلمن که کارهایشان را بسیار میدیدم و کپی میکردم ولی برای من آن و مینیمالیسم و هیجان پنهانی که برای مثال در کارهای فوکودا هست که اصلا ایلوستریتیو نیست برای من همیشه حیرت انگیزتر و غریبتر بود که چطور آن اتفاق گرافیکال افتاده و آن پوستر بنابر تعریف قدیم میخکوب کننده است یا با یک لی آوت عجیب و غریب اتفاق افتاده. مثلا پوستری که برای من هیجان انگیز بود پوستری بود که ممیز برای نمایشگاه غلامحسین نامی طراحی کرد و از یک کاغذ سفید روی سفید یک نامی با سایهای که انداخته پوستر را درست کرد که بسیار شبیه به آثار دوره سپید نامی است. اصلا هم ایلوستریتیو نیست. تو خودت چون گرافیست هستی میفهمی، هیجان از این همه عدم و دقیقا میگویم عدم و این عدم را دیدم که سیدحسین نصر و نادر اردلان در یک تعریف مشترک برای معماری اسلامی ایران به عنوان ملاک آوردهاند. معماری ایران از شیئ ساخته نشده از عدم ساخته شده. میدان نقش جهان بر عکس تمام میادین جهان هیچ مونومانی در وسطش نیست اما یکی از معماریهای شاخص جهان است و بازهم به قول سید حسین نصر مثل اینکه چیزی را برداشتهای نه اینکه چیزی را گذاشتهای. تمام بناهای اطراف این میدان مثل مسجد شاه و مسجد شیخ لطف الله و یا سردر قیصریه یا عالی قاپو به عنوان اله مانهای حاکم موجود نیستند و فقط به زیبایی و یکپارچه میدان را در بر گرفتهاند. فهمیدم که این نبودن و زیاد مهاجم نشدن یک روحیه و یک درک است و به شو و نمایش نیاز ندارد. مثل امضا نکردن هنرمند ایرانی است که همه چیز را به یک وجود اطلاق میکند که دائمی وهمیشگی است ولی بقیه ماندگار نیستند همچنان که ما در معماری هم از مسکن هزار سال پیش ایرانیان چیزی نداریم. البته مسجدها برقرار است چون خانه خداست و باید باشد. ولی اگر مثلا بخواهیم به معماری مسکونی ایرانیان در کویر یا شمال ایران بپردازیم بیش از ۴۰۰ سال نمیتوانیم به عقب برگردیم در صورتی که در اروپا بناهای ۲۰۰۰ ساله را موجود داریم. این فقط به دلیل تخریبها در طول تاریخ نیست. فرهنگ مسلمان ایرانی پایدار ساختن آثار خودش نیست. شاید این بخشی از همین روحیه باشد.
برگردیم به دانشکده هنرهای زیبا. پررنگی مرتضی ممیز را در زندگی و کار شما میشود حس کرد ولی من میخواهم بپرسم چرا هیچ معماری این شخصیت جذاب یا قهرمان دوره دانشجویی شما نبود که شما را به سمت معماری یا چیزهای دیگر ببرد. آیا ما یک ممیز در معماری داشتیم؟
بله داشتیم. من یک بار هم در بزرگداشت دکتر میرفندرسکی گفتم که من چند معلم شاخص داشتم. به جز معلم نقاشی سالهای دبستان که واقعا به من آموخت که گونه نقاشی کنم و با حوصله غلطهایم را میگرفت و بعد از ممیز که در دانشگاه با او آشنا شدم دکتر میرفندرسکی بود. فرم و چگونگی تطابق فرم و محتوی را از این دو یاد گرفتم. یکی دیگر از این افراد کارل اشلامینگر بود که دوترم دانشگاهی با او گذراندیم خیلی در من موثر بودند. در حقیقت من گرایشم به گرافیک را در دانشگاه و همینطور سینمای آزاد یافتم.
هیچ وقت تمایل نداشتید که یک سازه معماری را علیرغم اینکه فوق لیسانس معماری گرفتید بسازید؟
چند پروژه دکوراسیون داخلی و چند سازه در نمایشگاههای بین المللی انجام دادم و الان هم اگر از من بخواهند به عنوان یک طراح که بلد است این کار را بکند انجام خواهم داد. با اینکه حتی فرصتهایی هم پیش آمد که فیلم سینمایی بسازم و حتی کار به انتخاب بازیگران هم کشید ولی در نهایت کار شروع نشد یک فکر در ته ذهنم آمد که من زودتر از آنچه فکر میکنم دلم میخواهد نتیجه اثر را ببینم و این در گرافیک برای من اتفاق میافتد. زودتر از معماری و هم زودتر از سینما.
عجول هستید؟
برای دیدن نتیجه بله. با اینکه آدم صبوری هستم ولی دوست دارم که نتیجه زود اتفاق بیفتد برای همین فیلم کوتاه را ترجیح میدهم که خودم بیشتر کارش را انجام میدهم. اخیرا هم طوری شده که یک فکری را مینشینم مینویسم و نهاییاش میکنم و میبینمش اما دیگر دست به اجرایش نمیزنم یعنی میبینم که یک فیلم راجع به یک موضوع ساخته شد و خودم میدانم که چطور از آب درخواهد آمد.
پایان بخش اول گفتوگو