سرویس تئاتر هنرآنلاین: اگر حق را به "جان ویتمور" نویسنده کتاب "تئاتر پستمدرن" بدهیم و هدف از خلق و اجرای تئاتر را انتقال معانی بپندرایم، آنوقت اینکه یک کارگردان در اثر خود به خلق کدام مفاهیم و مضامین دست میزند و آنها را چگونه به اجرا درمیآورد از اهمیت شایانی برخوردار است. آنچنان که ویتمور میگوید: "این مفاهیم برای تماشاگر به تجربیاتی منجر میشوند که دامنهی تنوع آنها از شادی محض تا برانگیختگی عمیق عواطف، از بیداری معنوی تا کشف عقلانی گسترده است". در هر اجرا میتوان مفاهیم بیشماری خلق کرد که از حد و مرز واقعیتهای زیست روزمرهمان عبور کند و بهشکلی خلاقانه برساخته شود و یا برعکس، به تولید مفاهیمی پرداخت که در ادامهی نظم نمادین جامعه و منطق سلطهآمیز آن عمل میکنند و بهصورت مطلق رهاییبخش نیستند. بیاغراق، نمایش "دردسرهای مرد مرده" کاری گروهی از گروه نمایش راوی هنر آزاد استان کرمانشاه اجرا شده در سیوسومین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر، در جرگهی نمایشهایی از دستهی دوم، یعنی نمایشهایی که در ادامهی نظم نمادین جامعه عمل میکند و در آنها به سختی میتوان عناصر خلاقانه را چه به لحاظ فرم و چه محتوا تشخیص داد، قرار میگیرد؛ نمایشی با بهرهی اندک از المانهای دیداری چون شخصیتپردازی قوی، فن بیان، حرکات بدنی و کمخلاقیت در میزانسن ( طراحی لباس، نور، اکسسوار و غیره). به لحاظ مفهومی نیز آنچه این نمایش مترصد بیان و انتقال آن است، چیزی فراتر از قواعد نظم نمادین روزمره، جایی که روابط قدرت هر روزه در آن تولید و بازتولید میشود، نیست.
در یک نگاه فراواقعگرایانه و البته در فرمی کمیک زنی سوگوار با شوهر مردهی خود گفتوگو میکند و از تمایلاتش برای برقراری یک ارتباط تازه سخن میگوید. این گفتوگو البته نه یک گفتوگوی چالشبرانگیز که گفتوگویی است که پرده از نوعی مکالمات زنستیزانه در عریانترین شکل ممکناش برمیدارد. روح کلی نمایش مبتنی بر نوعی وابستگی زن به روح مردانهای است که در آن مرد حتی پس از مرگاش اختیار زن را بهصورت انتزاعی و انضمامی بهدست میگیرد. به این اعتبار، کارگردان اثر بهنوعی مترصد بیان این نکته است که مرد هیچوقت نمیمیرد و زن( زن نوعی یا ساحت زنانه) تا ابد و انتها دلنگران آن است که موضوع عشق مرد باشد. هرچند که در این مورد نمایش با گرایش به هجویات - به عوض نگاه طنازانه- میخواهد که عبور زن از مرد را نشان دهد، اما باید گفت که نمایش در لایههای پنهان خود میل به بازنمایی انفعال زنانه و تابع میل مرد بودن دارد و درصدد بیان این نکته است که اگر زن بخواهد کنش فاعلانهای انجام دهد تنها به میانجی حضور یک مرد دیگر ( دوست مرد مرده) صورت میگیرد.
تسخیر ذهنیت و سوژگی زنانه به دست مردان در این نمایش با گذر از سه سطح امکانپذیر میشود. سطح اول گذر از فاجعه مرگ شوهر است که در قالبی کمیک بیان میشود؛ زنی سوگوار در رخت سیاه، به ظاهر عزادار اما در درون خوشحال از برای رهایی از وجوه ملالآور یک رابطهی زناشویی. شوهر مردهی پری از قاب دیوار به بیرون میآید تا مدخلی باشد برای یک درام آبکی. تمام سعی مرد در این سطح و در پردهی اول نمایش اقناع همسرش برای نپذیرفتن دوست صمیمیاش در خانهای است که مردی در آن حضور ندارد و ممکن است برای یک زن خطر بهحساب بیاید. تلاشهای مرد برای اقناع زن همراه با تاکید اغراقآمیز زن بر آراستگی صورت، پخت غذا، نوع پوشش خود میشود که چیزی جز یک بازنمایی ساده از زنانگی مورد تایید جامعه محض نیست خلاصه میشود. توگویی برای این زن چیزی جز عرضهی خود و به نمایش گذاشتن آن برای دیگری وجود ندارد و تنها کاری که قادر است انجام دهد آن است که موضوع عشق مردی دیگر باشد. سطح دوم که با پرده دوم نمایش همراه است، یادآوری خاطرات و مرور گذشته زن و مرد در قالب بیان دیالوگهای دمدستی است که هیچ مفهومی جز آنچه هر روزه در عقل سلیم جامعه بازسازی میشود در آن یافت نمیشود؛ مرد در این سطح نیز درصدد نفی زن در پذیرش مرد مهمان است و دائم بر عدم حسادت خود تاکید میورزد. در این میان ادوات صحنه چون جوراب، دمپایی و لباس قابگرفته شوهر مرهوم به کمک بازیگران میآید تا ردی از زمان گذشته را به زمان حال بیاورد. گویی کارگردان درصدد انتقال این معنا است که حیات مردانه، حتی پس از مرگ بهمیانجی قابگرفتن و تقلیلیافتگی به شی در ذهن یک زن میتواند وجود داشته باشد. سطح سوم اما گذر سطحی زن از روح شوهر مردهی خود و پاسخگویی به میل مرد دیگر ( دوست مرد مرده) است که سالیان پیش عاشق وی بوده و حال در غیاب شوهر درگذشته این توانایی را یافته تا از زنان غربی دربگذرد و به سراغ زن ایرانی بیاید که در تمام طول این سالها برای وی شعر سروده است. در اینجا نیز باری دیگر کلیشهی زن غربی/ شرقی مطرح میشود که زنان ایرانی را بهتمامی به انگارهی کدبانوگری تقلیل میدهد و از آنان موجوداتی سادهلوحی میسازد که تنها در پی حیات عاطفی خود هستند و هیچ کنش دیگری ندارند.
در نهایت، "دردسرهای مرد مرده" تجسد واقعی ایدهی مرد به مثابه سدی غیرقابل عبور است که همواره با تمسک به مفاهیمی چون غیرت، ناموس و آبرو در برابر امیال زنانه میایستد. فضای راکد، تخت و بدون حرکت نمایش به سمتی میل میکند که در آن زنان در همان سایهای پناه میگیرند که از آن میگریزند و گویی راه فراری از آن نخواهند داشت.
انتهای پیام/
هاله میرمیری