سرویس سینمایی هنرآنلاین: واقعه کربلا از هر حیث برای مسلمانان حائز اهمیت است و بسیار دراینباره کتاب نوشته شده است، اما در حوزه تصویری که یکی از تاثیرگذارترین حوزهها درباره این واقعه تاریخی است، نه تنها در ایران بلکه در سایر کشورهای عرب زبان مسلمان نیز اثر فاخری ساخته نشده است و آنچه در این حوزه تولید شده بیشتر آثار سینمایی است که بیش از آنکه به خود حادثه کربلا به عنوان یک داستان قابل پردازش و فیلم نوشت توجه کنند، به باورهای عاشورایی و آیین و رسوم اجتماعی و نمادین برساخته از آن توجه شده و تلاش شده از پیامهای انسانی و معنوی عاشورا در متن اجتماعی و مناسبات انسانی امروزی استفاده شود. عاشورا و مراسم و آیینهای عاشورایی البته در فیلمهای مستند نیز مورد توجه قرار گرفته و آثار تجربی و حرفهای متعددی در این حوزه ساخته شده است که البته بیش از آنکه به خود واقعه بپردازند به سنتها و آیینهای مذهبی و عزاداری و شیوههای گوناگون آن در مناطق و قومیتهای مختلف توجه کرده است. با گذشت سی و اندی سال از انقلاب اسلامی همچنان سهم سینمای مذهبی و به خصوص نمایش واقعه عظیم کربلا و عاشورا بسیار اندک است و این در حالی است که سینمای ایران ابزار و قدرت این را دارد که بتواند یک فیلم درخور درباره این واقعه تاریخی بسازد و به عنوان نماینده یک کشور مسلمان زبانزد خاص و عام در دنیا شود. در این گزارش به برخی از این آثار که درباره عاشورا یا برای عاشورا ساخته شدهاند میپردازیم. "سفیر" نخستین فیلم عاشورایی در سینمای ایران مربوط به همان سالهای اول انقلاب است؛ سالهایی که سینما میخواست پر و بال بگیرد. در "سفیر" علاوه بر فرامرز قریبیان، نامهای خاطرهانگیز دیگری همچون عزتالله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا، محمدتقی کهنمویی، کیومرث ملک مطیعی، سامیتحصنی، حسین خانی بیک، احمد بهروزی، محسن اصلانی و منوچهر حامدی هم بازی کردهاند.
این فیلم درباره قیس بن مسهر است. مردی که وظیفه دارد نامهای محرمانه را از سوی امام حسین (ع) به سلیمان خزاعی در کوفه برساند. او در میانه راه به دست راهداران ابن زیاد، والی کوفه دستگیر و به زندان افکنده میشود. قیس پیش از دستگیری نامه را از بین میبرد و در زندان زندانیان را ضد زندانبانها میشوراند. حسین ابن نمیر، فرمانده راهداران، قیس را به زندان ابن زیاد در کوفه منتقل میکند. ابن زیاد به پیشنهاد مشاورش، خالد، از قیس میخواهد در مسجد سخنرانی کند و به دروغ به مردم بگوید امام قصد بیعت با یزید را دارد. قیس میپذیرد، اما در روز موعود علیه یزید سخنرانی میکند. ابن زیاد که به خشم آمده پس از سرکوب مردم، قیس را از بالای برج آرک به پایین انداخته و او را به شهادت میرساند.
"روز واقعه"
"روز واقعه" ساخته شهرام اسدی را شاید بتوان تنها فیلمی دانست که روایتی مستقیم از عاشورا دارد و بارها و بارها نیز از تلویزیون در ایام تاسوعا وعاشورا پخش شده و میتوان آن را پای ثابت تلویزیون دراین ایام دانست. "روز واقعه" روایت عبدالله جوانی مسیحی است که تازه به اسلام روی آورده و دل در گرو عشق راحله دختر زید دارد. وی در جریان عروسی با راحله ندایی میشنود که او را به یاری فرا میخواند، عبدالله بیابان به بیابان، واحه به واحه به سمت کربلا میتازد و هنگام عصر عاشورا به آنجا میرسد و در آن زمان "حقیقت" را بر سر نیزه میبیند. "روز واقعه" را بهرام بیضایی نوشته است و درآن علیرضا شجاع نوری، عزت الله انتظامی، جمشید مشایخی، لادن مستوفی، محمدعلی کشاورز، مهدی فتحی، سعید نیکپور، حسین محب اهری، حسین پناهی، عنایت بخشی، سیامک اطلسی، حمیده خیرآبادی، ژاله علو و بسیاری دیگر حضور از بازیگران برجسته سینما وتلویزیون به ایفای نقش پرداختند.
اما غیر از این فیلم که به طور مستقیم به عاشورا پرداخته است، فیلم مستند "ناصر تقوایی" نیز با عنوان "تعزیه آخر" ساخته شده است؛ فیلمی که قرار بود به یونسکو برای ثبت پرونده تعزیه ارائه شود و در نهایت به دلیل طولانی بودن زمان آن تنها به اکران چندباره در این گوشه و آن گوشه اکتفا شد. در این سالها عباس کیارستمی هم در ایتالیا به وسیله دوربین و حضور یک گروه تعزیه خوان این آیین مذهبی ما را روایت کرد.
"به خاطر هانیه" کیومرث پوراحمد در سال 73 "به خاطر هانیه" را ساخت. ناخدا علو با 14 مرد دیگر برای صید به دریا میروند ولی همه به جز ناخدا صید دریا میشوند و مردم ناخدا را مسبب مرگ عزیزانشان میدانند و به او و خانوادهاش حمله میکنند و در این بین دختر خردسال ناخداهانیه فلج میشود. ناخدا و خانوادهاش تنگک را ترک میکنند و به بوشهر میروند. ناخدا علو نذر کرده که شب دهم محرم تا صبح دمام بزند تا هانیه شفا یابد اما مرگ امانش نمیدهد. پس از ناخدا پسر او تصمیم میگیرد نذر پدر را ادامه دهد تا شفای خواهر را بگیرد اما برای دمام زدن مشکل پیدا میکند. او در محرم مأمور میشود به تنگک برود و گهواره مراسم محرم را به بوشهر بیاورد. اما در تنگک خبر آمدن ناخدا علو به همه میرسد و این بچهها برای انتقام دست به کار میشوند و بشیرو را آزار میدهند اما او با شهامت بسیار گهواره را به مقصد میرساند. او که به فکر دمام زدن تا صبح است، اتفاقی در انبار زائر خذر که وسائل محرم در آنجا نگهداری میشود، زندانی میشود و بدین ترتیب موفق میشود به دمام دست یابد و تا صبحدم دمام بزند و بدین ترتیب نذرش را ادا میکند. دراین فیلم مهوش افشارپناه، عباس علیزاده، علی قربانی، مهدی فقیه، آمنه بارانی و رحیم هودی به ایفای نقش پرداختهاند.
"راه طیشده" یکی دیگر از فیلمهایی که درباره تعزیه ساخته شده "راه طی شده" عباس رافعی است که با تکیه بر فیلمنامه فرهاد توحیدی و با بازی شقایق فراهانی و پژمان بازغی ساخته شد. در این فیلم یک گروه فرانسوی به منظور انتخاب نمایش تعزیه برای جشنواره اوینیون و ساخت فیلم مستندی از مراحل آماده سازی و اجرای تعزیه به ایران میآیند. حضور این گروه موجب بروز ماجراهایی میان شبیهپوشان و شبیهگردانان تعزیه میشود، به گونهای که تعزیه را تا مرز تعطیلی پیش میبرد.
"افق"
"افق" مرحوم رسول ملاقلی پور را میتوان یکی از فیلمهایی دانست که عاشورا و حوادث ان را دستمایه یک قصه دفاع مقدسی قرار داده است و تلاش رزمندهای به نام نصرت برای انهدام سکوی الامیه را به تصویر میکشد که طی آن نصرت به تنهایی به مأموریت شناسایی و عکس برداری از اسکله میرود. همرزم او، احمد، که میداند نصرت بیمار است به دنبال او روان میشود. آنها به محاصرهی دشمن درمی آیند. احمد نصرت را فرار میدهد و خود دستگیر و کشته میشود و با اطلاعاتی که نصرت در اختیار رزمندگان قرار میدهد، سرانجام اسکله الامیه توسط رزمندگان سپاه پاسداران و بسیج منهدم میشود. در افق جهانبخش سلطانی، سیدجواد هاشمی، مهرزاد نوشیروانی، علی داروییان، حمید صالحین بازی میکنند.
"پرواز در شب"
"پرواز در شب" یکی دیگر از آثار فاخر مرحوم ملاقلی پور به شمار میآید که در آن بازی فرج الله سلحشور جالب توجه است. در این فیلم یک گردان نیروهای ایران در محاصره ارتش دشمن قرار میگیرند و ارتباط آنها با قرارگاه مرکزی قطع میشود، چهارنفر از رزمندگان گردان انتخاب میشوند تا برای درخواست کمک خود را به قرارگاه برسانند از آن میان سه تن کشته میشوند و یکی خود را به قرارگاه میرساند. مهدی نریمان فرمانده گردان کمیل با بازی (فرجالله سلحشور) در این فیلم برای تهیة آب آشامیدنی و در یک تشبیه فکری توسط کارگردان این فیلم همانند حضرت عباس (ع) محاصره دشمن را میشکند و سرانجام به آب میرسد و با اینکه لبهای او خشک و رمقش کم شده یاد رزمندگان زخمی تشنه او را از نوشیدن آب منع میدارد و سرانجام با رسیدن نیروهای دشمن قم قمههای او مورد اصابت تیرهای دشمن قرار میگیرد و همانند علمدار خیام حسین (ع) آب به خیمهها یا همان سنگرهای رزمندگان نمیرسد. در این فیلم علاوه بر سلحشور، علی یعقوب زاده، تاجبخش فناییان، جعفر دهقان، مصطفی لاجوردی، کامران نوروز و اکبر نیکرو به هنرنمایی میپردازند.
"عصر روز دهم" "عصر روز دهم" آخرین فیلمی است که رسول ملاقلی پور تلاش کرد تا آن را به مرحله تولید برساند و حتی به کربلا هم سفر کرد اما مرگ اجازه ساخت این فیلم را به او نداد. داستان این فیلم از خرمشهر و در دوران جنگ ایران و عراق آغاز میشود و زندگی یک خانواده را به تصویر میکشد که جنگ باعث جدایی آنها میشود و بعد از وقایع دیگری از جمله سقوط صدام و جنگ امریکا و عراق آنها همدیگر را پیدا میکنند. این فیلم روایت داستان دکتر مریم شیرازی است که با گروهی از پزشکان هلال احمر برای کمک به مردم عراق عازم این کشور میشود و تصمیم به جست وجو برای یافتن خواهر گمشدهاش میگیرد. منوچهر محمدی تهیه کننده فیلم راه دوری نرفت و به همراه مجتبی راعی ساخت این فیلم را آغاز کردند، در "عصر روز دهم"، هانیه توسلی، آفرین عبیسی، احمدمهرانفر، سلیمه رنگزن، عبدالرضا الطائی و علیرضا پورامین به هنرنمایی پرداختهاند.
"دستهای خالی" ابوالقاسم طالبی در "دستهای خالی" باورهای حسینی را در فیلمش به عنوان یک عامل متحولکننده به تصویر میکشد. مسعود کیمیایی نیز در سال ۷۵ در "سلطان" یکی از فصلهای فیلم خود را به زنجیرزنی قهرمان خود در اربعین اختصاص داده که یکی از تصاویر ماندگار سینمایی در ایران است.
"رستاخیز"
مهمترین فیلمی که پس از "روز واقعه" به طور مستقیم به واقعه کربلا و عاشورا پرداخته است "رستاخیز" است، فیلمی از احمدرضا درویش که این روزها همچنان در مسیر پرفراز و نشیب اکران گیر کرده و با وجود آنکه فیلمی است که مستقیم به این حادثه پرداخته است همچنان با اما و اگرهایی درصف اکران است. فیلمی که در جشنواره سی و دوم 8 سیمرغ را از آن خود کرد اما این روزها با بیمهری روبهروشده است.
این فیلم مقطع تاریخی مرگ معاویه تا شهادت امام حسین (ع) در روز عاشورا از زاویه دیدی بکیر بن حر (فرزند حر بن یزید ریاحی) را روایت میکند.
آرش آصفی (بکیر بن حر)، پوریا پورسرخ (حفظ فرزند عمر بن سعد)، حسن پورشیرازی (عمر بن سعد)، فرهاد قائمیان (حر بن یزید ریاحی)، بابک حمیدیان (عبیدالله بن زیاد و یزید بن معاویه)، بهادر زمانی (حضرت ابالفضل العباس)، سعید علیپور حضرت علی اکبر) به عنوان اصلیترین بازیگران این فیلم به شمار میآیند البته بازیگران عرب نیز از "رستاخیز" بی بهره نبودند و افرادی همچون جمال سلیمان، طلحت حمدی، رضوان عقیلی و فواز سرور از سوریه، داوود حسین از کویت، جواد الشکرچی از عراق و فادی ابراهیم از لبنان در این فیلم به ایفای نقش پرداختهاند. تدوین این فیلم را طارق انوار و آهنگسازی آن توسط استفان واربک انجام شده است. به تصویر کشیدن چهره حضرت عباس علمدار ابی عبدالله و جوان رشید کربلا حضرت علی اکبر (ع) در این فیلم با حواشی هم روبرو شد اما سرانجام این فیلم بدون حذف نمایش چهره حضرت عباس پروانه نمایش گرفت ولی همچنان برسر پخش کردن یا پخش نکردن تصویر این دو بزرگوار اما و اگرهایی و جود دارد که منجر به اکران نشدن فیلم شده است.
فیلمهای "مصائب دوشیزه" مسعود اطیابی، "سینه سرخ" پرویز شیخ طادی، "من و زیبا" فریدون حسن پور، "بالهای سفید" مهدی هاشمی و "سهم گمشده" حسن نجفی هم به نوعی اشاراتی به واقعه عظیم عاشورا داشتهاند.