به گزارش سرویس موسیقی هنرآنلاین/ فریبرز حمیدی، نوازنده نی میهمان خبرگزاری هنر ایران (هنرآنلاین) بود. این نوازنده در این میهمانی کارنامه هنری خود را از کودکی و زمان تحصیل و انتشار آثار مختلف ورق زد و درباره مشکلاتی که در 20 سال گذشته برایش پیش آمده سخن گفت. در ادامه گفت و گوی این نوازنده نی از نظرتان می گذرد.
یکی از معروفترین آثار شما کتاب "نی و نوا" است، این اثر چگونه شکل گرفت و هدفتان از انتشار این اثر چه بود؟
حضوراستاد علی نقی وزیری سبب شد موسیقی شکل علمی پیدا کند؛ البته مشکلات زیادی وجود داشت که او این مشکلات را تا حدی برطرف کرد. در گذشته کلاسهای آموزشی به صورت امروزی نبود. استاد وزیری بنیان گذارمتد آموزشی علمی در ایران است و بهتر است بگوییم ما در موسیقی مدیون او هستیم. از جمله کارهایی که او انجام داد حمایت و همکاری برای نوشتن متد برای سازهای ایرانی بود.به عنوان مثال کتاب تار و سهتار که در هنرستان تدریس میشد و با همکاری اساتیدی چون خالقی، زرینپنجه و موسی معروفی نوشته شد که دراوایل دهه بیست منتشر گردید، یا کتابی هایی که ابوالحسنخان صبا برای سازویلن نوشته است قدمتی شصت ساله دارد اما ساز نی با وجود اینکه تنها ساز بادی ملی ما محسوب میشود، تا سال 1367 هیچ کتابی برای آن نوشته نشده بود و در نتیجه برای آموزش این سازکتاب اولیه نداشتیم چه برسد به اینکه کتابی درباره ردیف و آموزش آن داشته باشیم. کتاب "شیوه نینوازی" اولین کتابی بود که درباره نی نوشته شد و من "تکنیک و نی" را در سال 1372 نوشتم البته چاپ آن سه سال طول کشید و در سال 1375 منتشر شد. من اصلا به این افتخار نمیکنم که دومین کتاب نی توسط من نوشته ومنتشر شد زیرا این موضوع نشان دهنده این است که ساز نی از نظر علمی نسبت به سازهای دیگر بسیار عقب است درگذشته بیشترنوازندههای نی نت نمی دانستند. البته شاید بعضی اساتید نت بلد بودند اما فقط به خاطر این بود که بتوانند اجرای همنوازی کنندوبیشتر از نت کتابهای ویلن وسازهای دیگراستفاده می شد. من زمانی که کتاب "تکنیک و نی" را نوشتم سعی کردم برخی ازکارهایی که قبلا توسط اساتید گذشته انجام شده بود و یک سری از تکنیکهای خودم را به درستی به هنرجویان ارائه دهم.
مرحله دوم این بود که ساز نی نیاز داشت که کتابی در زمینه ردیف داشته باشد در نتیجه سال 1377 اولین کتاب ردیف را برای ساز نی به صورت بخش بخش نوشتم ولی متاسفانه مراحل بعدی را بنا به دلایلی نتوانستم انجام دهم. کاری که انجام دادم این بود که ردیفها را به صورت آوازی وسازی نوشتم زیرا نی سازی است که خیلی به آواز نزدیک است؛ البته شاید نوازندگان دیگر بگویند که ما فقط میخواهیم ردیف سازی را بیاموزیم و بزنیم و به ردیف آوازی توجه نکنند در صورتی که ردیف آوازی برای هر هنرجوی ساز نی ضروری است. من که چندین سال ردیفهای آوازی را نزداستادرضوی سروستانی که سرآمد اینکار به شمار می آمدکار کرده بودم ترجیح دادم دستگاه نوا را از بین هفت دستگاه اصلی ایرانی به صورت آوازی وسازی منتشر کنم. همچنین چند تصنیف نوا رانیز به آخر کتاب اضافه کردم وسرانجام کتاب "نی و نوا" شکل گرفت. این کتاب چند جلد دیگر هم داشت که آنها را نوشتم ولی چاپ نکردم که شامل "نی و همایون"، "نی و چهارگاه"، "نی و شور"، "نی و راست پنجگاه" و... است. یکی از دلایل این بود که بعد از انتشار جلد اول "نی و نوا" چند کتاب دیگر توسط نویسندگان دیگر برای ساز نی نوشته شد و دوستان دیگر هم به تکاپو افتادند ولی من فکر نمیکنم کار من مهم بوده است؛ بلکه فکر میکنم آنها هم میتوانستند، اگر کمی کاهلی وتنبلی وجود نداشت؛ البته این کار من باعث شد تا ترسشان بریزد. خیلیها فکر میکنند ساز نی یک ساز گوشی است زیرا اساتید گذشته مانند حسن کسایی به صورت گوشی کار میکردند در صورتی که ساز نی هم مانند سازهای دیگر است.
دلیل اینکه کتاب "تکنیک و نی" سه سال بعد از نوشتن منتشر شد چه بوده است؟
کتاب "تکنیک و نی" نقطهای بود که متاسفانه زندگی من را بسیار تحتالشعاع قرار داد؛ میگویم متاسفانه، زیرا به من خیلی لطمه زد . من از هشت سالگی ساز نی را شروع کردم و در آن زمان کم سن و سالترین نوازنده نی در ایران بودم وروزی هشت ساعت کار میکردم و پدرم همیشه من را همراهی میکرد. همچنین زیر نظر اساتید به نامی آموزش دیدم به همین دلیل زود رشد کردم. در آن زمان زیاد نوازنده نی نداشتیم و تعدادشان کمتر از انگشتان دست بود در نتیجه خلا و نبود نوازنده نی در موسیقی ایرانی حس میشد. پدرم پیشنهاد کرد که چون تعداد نوازندگان نی در ایران کم است من ساز نی را انتخاب کنم. البته من دوست داشتم ویولن بزنم ولی به احترام واطمینان به حرف پدرم نی زدم که بعدها متوجه شدم انتخاب درستی کرده ام. در آن زمان به دلیل اینکه تعداد نوازندگان نی کم بود اگر در رادیو صدای نی را میشنیدیم به راحتی متوجه میشدیم که نوازنده چه کسی است! من از سال 1370 یعنی از 18 سالگی بر روی این کتاب کار کردم زیرا 18 سالگی اوج کاری من بود.بسیاری ازاهالی موسیقی هم در فاصله سنی 14 تا 20 سالگی خیلی فعالیت میکنند؛ شاید به خاطر روحیه خاص جوانی است که اگر از استعدادها درست استفاده شود هنرمند میتواند آثار زیبایی خلق کند وشاید هم به دلیل جاهطلبی خاص آن سن هم باشد که سبب میشود یک نوجوان به اوج کاری خود برسد؛ به عنوان مثال در آن زمان "آرپژ" در نی معنایی نداشت؛ ولی من برای تمام گامهای ایرانی آرپزهای قابل اجرا برای نی نوشتم . خیلیها میگفتند ساز نی ناقص است؛ زمانی که این صحبتها را شنیدم تصمیم گرفتم نشان دهم که این افکار اشتباه است و فقط باید راهش را بدانیم. هر سازی شخصیتی دارد و ساز نی را با "واخون" میشناسند؛ در این راه مهم این بود که شاگرد چگونه بتواند یک پروسه آموزشی را طی کند؛ همچنین اساتید اغلب نمیتوانستند بعضی ازدانستههایشان را منتقل کنند که من با یک زبان ساده این کار را انجام دادم.
نینوازان به واسطه اینکه میتوانند صدای نی را به خوبی دربیاورند غروری پیدا میکنند که دوست ندارند به راحتی آن راه را به شاگردان یاد بدهند به عنوان مثال در ارکستر و در زمان استراحت، هر نوازندهای دوست دارد ساز نوازندگان دیگر را بردارد و بزند ولی زمانی که ساز نی را بر میدارند متوجه میشوند که نمیتوانند صدای آن را دربیاورند؛ این است که نوازنده نی همیشه فکر میکند فقط خودش میتواند نی بزند. امروزه میتوانیم کمک کنیم تا هنرجویان بتوانند صدای ساز نی را سهل تر و سریع تر در بیاورند ولی در گذشته میگفتند هر وقت توانستی صدای ساز را در بیاوری میتوانی سرکلاس حاضر شوی در صورتی که امروزه اساتید به هنرجویان کمک میکنند تا همان روز اول صدای این ساز را در بیاورند وباید توجه داشت که صدای ساز نی باید زیر نظر استاد کنترل شود .درگذشته به طور کلی متد علمی برای آموزش نی وجود نداشت یعنی اینکه یادگیری ساز نی سینه به سینه منتقل می شد. ساز نی پیچیدگیهای خاص خودش را دارد به همین دلیل از هر 10 هنرجو فقط یک نفر ثابت قدم میماند زیرا روند پیشرفت در آموزش نی مانند سازهای دیگرنیست و هنرجو باید راهی طولانی را طی کند ومن کاری که انجام دادم این بود که این ساز هنرجو را خسته و دلزده نکند. با توجه به این ویژگیها فکر میکردم کتاب "تکنیک و نی" خیلی مورد تشویق قرار میگیرد ولی متاسفانه این چنین نشد و این برای من ضربه بزرگی بود. وحتی خیلیها به من میگفتند اصلا چرا این کار را انجام دادی و یا با صراحت میگفتند که حق نداشتی این کار را انجام دهی؛ البته خوشبختانه یا بدبختانه مسئولین نقشی در این کار نداشتند، بدبختانه به خاطر اینکه اصلا از من حمایت نکردند و خوشبختانه به خاطر اینکه کاری به این مسائل نداشتند. همچنین کسانی که نت بلد نبودند کلا با این کتاب مخالف بودند. یادم میآید زمانی من نزد استاد حسن کسایی رفتم و نی زدم و ایشان خیلی من را دعوا کرد و گفت چرا این قطعات را با نی میزنی زیرا نی یک سازسنگینی وموقری است و باید خیلی معمولی آن را بزنی به نظر من در آن زمان از یک گذری درحال عبور بودیم که وزیری این سختی را 70 سال پیش به خاطر سازتار کشیده بود و من تازه آنجا متوجه شدم این استاد چه سختیهایی دید.همچنین کسانی هم که نت بلد بودند بیشتر مخالفت می کردند و میگفتند چرا یک جوان18 ساله بایداین کاررا انجام دهد. این حرفها من را بسیار آزرده کرد؛ این بود که سه سال این کتاب را منتشر نکردم و دوست نداشتم دوستان و بزرگان از من برنجند ولی بعد از سه سال پدرم اصرار داشت تا این کتاب را چاپ کنم و بعد بدون اینکه من اطلاع داشته باشم کتاب را به وزارت ارشاد داده و مراحل نهایی آن را انجام دادند. یک روزصبح به من گفتند اگر مجوز انتشار داشته باشی کتابت را چاپ میکنی؟ من هم بیخبر از همهجا پاسخ مثبت دادم که پدرم مجوز را به من داد و من سال 1375 آن را منتشر کردم که از آن سال زندگی من به سمت نابودی رفت به حدی که مدتی از ایران رفتم اما الان بعد از 21 سال وقتی بانگاهی پخته تربه آن نگاه می بینم که چاپ آن کتاب کار درستی بود. تمام کتابهایی راکه برای نی نوشتم روزی منتشر میکنم که سطح آگاهی نسبت به این ساز بالا رود. البته امروزه تا حدودی افکار و ایدهها تغییر کرده است. من پس ازآنهمه اتفاقات تلخ نی را کنار نگذاشتم در صورتی که شاید هرکسی جای من بود به سرعت این ساز را کنار میگذاشت زیرا من در اوج جوانی و استعداد و علاقهای بودم که انتطار داشتم موسیقیدانان از آثارم حمایت کنند ولی این طور نشد. خیلی شنیده بودم که ممکن است کسی در موسیقی نابود شود ولی باورم نمیکردم تا اینکه از نزدیک این موضوع را لمس کردم. من کار خودم را انجام دادم ولی دلم شکست و فقط دلم به این خوش بود که یک سری شاگرد به جامعه موسیقی تحویل دادم. من چند سالی به دلیل مشکلات کاری پدرم به همراه خانواده به شیراز رفتم و من بعد از چند سال به تهران برگشتم؛ در آن چند سالی که در شیراز بودم فقط دو نفر نوازنده نی وجود داشت که خیلی ضعیف بودند. من 15 سالم بود که به شیراز رفتم و از من خواستند که آن جا تدریس کنم که این موضوع برای من خیلی ناراحت کننده بود زیرا متوجه شدم اصلا نوازنده نی حرفهای درآنجانداریم الان افتخار میکنم که چندین نوازنده خوب نی در شیراز وجود دارد که من به آنها آموزش داده ام. من همیشه با وجود تمام مشکلات کار خودم را انجام می دهم ویکی از هدف هایم این بوده که سازنی شناخته شود. باید بگویم که ما نسل سوخته هستیم که خانهنشین شدیم و به آن حضور پرشوری که خواستیم برسیم، نرسیدیم. نوازنده انتظار دارد که به حضورش توجه شود. البته این توقع است و نیاز نیست ومن دوست داشتم با این همه اقداماتی که در زمینه نی انجام دادم حداقل بعضی از نوازندگان میآمدند و جویای حالم میشدند ولی این اتفاق نیفتاد.
آیا ساز نی توانسته است نقش ارکسترال خود را نسبت به گذشته ارتقا دهد؟
پرویز منصوری در کتاب سازشناسی خود (1354)در باره ساز نی نوشته است نی سازی است که آن را به ندرت در ارکستر مینوازند و طوری درباره این ساز صحبت کرده است که مخاطب فکر میکند این ساز فقط برای تکنوازی مناسب است. من برایشان احترام زیادی قائل هستم ایشان درزمینه تئوری موسیقی فوقالعاده بودند و حق بزرگی به گردن موسیقی ایرانی دارند اما این کتاب در مورد نی اطلاعات درستی ارائه نداده و این موضوع به این دلیل است که در آن زمان نوازندگان نی نت بلد نبودند و زیاد هم نمیتوانستند در ارکسترها فعالیت کنند؛ در آن سال ها ساز نی درحال پیشرفت بود در نتیجه نباید درباره این ساز به این شکل صحبت میکردند. به مرور زمان و با حضوربزرگانی مانند عندلیبی و فروهری نی جایگاه خود را درارکستر پیدا کرد.ساز نی یک ساز ارکسترال است و ما نتوانستیم در ارکستر این ساز را به خوبی نشان دهیم. یکی از هدفهای من اجرای کنسرتوی نی است. کنسرتوی تار 80 سال پیش در آلمان به وسیله استاد وزیری با قطعه بندبازتوسط ارکسترفلارمونیک اجرا شد.
درباره ویژگی نی نوازی حسن کسایی صحبت کنید و او چه تاثیری در موسیقی ایرانی و نوع نواختن ساز نی به وجود آورده است؟
شاید بعضی از مخاطبان ندانند که آن نی که در شعر "بشنو از نی چون حکایت میکند" مولانا از آن یاد می نماید این نی که ما مینوازیم نیست؛ اگر قدمت نی را حدود ده هزار سال بدانیم، تاحدود 150 سال پیش هنوز نی را به صورت چوپانی و به عنوان ساز محلی میزدند. سازهای ملی ایران دو نوع اند؛ یا ذاتا شهری و درباری هستند مانند سنتورو یا اینکه یک ساز محلی بوده اند که پروسهای را طی کرده و ملی شدند؛ مانند ساز تنبور که یک ساز محلی کردستان است و قدمت 5 هزار ساله دارد؛ در زمان صفویه دسته تنبور را بلندتر و کاسه آن را کوچکتر کردند و این ساز به یک ساز ملی تبدیل شد وبعدها نی رانیزازحالت نی کنارلبی یا نی لبک به صورت نی بین دندانی در آوردند که با این کار توانایی نی خیلی عوض شد ونی به ساز ملی تبدیل گردید. نایب اسد الله اصفهانی ازاولین کسانی بودکه نی را به شیوه بین دندانی می نواخت و آنقدر به ساز نی توانایی داد که او را سمبل اولین نینواز ملی ایران میدانند؛ تا جایی که میگویند که نایب اسدالله اصفهانی نی را از آغل به دربار برد. زیرا در گذشته اگر میخواستند چیزی دارای ارزش شود در ابتدا باید مورد تایید دربار قرار میگرفت. بعد از آن اساتیدی مانند نوایی تکنوازندههای نی بودند. سپس استاد حسن کسایی آمدندو ساز نی را از مرحله دوم که ساز باید به اوج میرسید وارد مراحل بعدی کردند و نی را در حد بسیار بالایی به جلو برد. خود استاد یک بار گفتند که من و آقای تجویدی با هم نزد ابوالحسن صبا رفتیم و تجویدی ویولن را با نت آموخت ولی من تنبلی میکردم و بدون نت میزدم زیرا استاد صبا کسی بود که برای همه سازها کارهایی انجام داده بود و نی نیز می نواخت. این حرف شاید خیلی ساده باشد ولی اگر استاد حسن کسایی نی را با نت کار میکرد میتوانیم بگوییم تاثیرگذاریش میتوانست چند برابر باشد زیرا نی را فوقالعاده زیبا مینواخت؛ همچنین طرفدارانی داشت که ازاستاد الهام می گرفتند ولی چون به صورت گوشی آموزش میدادند، نتوانستند کارزیادی برای آموزس این ساز انجام دهند. اشکال ما این است که هنوز میگوییم استاد وزیری بهترین است؛ البته باید هم بگوییم ولی اگر قرار باشد تدریس 80 سال گذشته را انجام دهیم پیشرفتی نخواهیم کرد. حتی خیلیها معتقدند که چون استاد کسایی بوده دیگر نی تمام مراحل را طی کرده است؛ در صورتی که او ساز نی را شروع کرد و ما باید آن را پیش ببریم. اگراستاد حسن کسایی نبود آلان نی این جایگاه را نداشت.
کمی درباره وضعیت آموزش ساز نی صحبت کنید.
با توجه به کتابهایی که در زمینه نوازندگی ساز نی منتشر شده است، چند سبک آموزشی در این زمینه داریم که اینها سبب شده است وضعیت آموزشی نسبت به گذشته خیلی بهتر شود. همچنین نی دارای یک متد واحد و مشخص است در نتیجه وضعیت روز به روز بهتر میشود و کلاسهای نی از نظر آموزش مشکلی ندارد. به نظر من در تدریس فقط مشکلات جزئی وجود دارد که در تدریس سازهای دیگر هم این مشکلات موجود است؛ به دلیل این که الگوی آموزشی ما مربوط به 80 سال پیش است و باید اصلاح شود. در سوئدوقتی کتابهای آموزشی را دیدم متوجه شدم آنها پله پله جلومی روند ولی در ایران این طور نیست و اصلا نظمی وجود ندارد. ما باید چند سالی روی هر ساز تمرکزوتحقیق کرده و در پایان, کتابهای آموزشی هر ساز را به روز کنیم. درس های آموزشی باید گام به گام باشد و این موضوع در موفقیت هنرجو بسیار تاثیر دارد به عنوان مثال من درجلد یک کتاب "نینواز" فقط درباره صدای بَم نی آموزش دادم که هنرجویان از این کار استقبال کردند. در کشورهای دیگر هنرجویان در زمان تحصیل نت را یاد می گیرند ولی در کشور ما نت ونواختن سازهمزمان آموزش داده میشود. .
از مجموعه 10 جلدی " نی نواز" فقط یک جلد را منتشر کردید، چرا؟
زیرا این کار یک حمایت مالی میخواهد و نیاز به کسانی دارد که دلشان برای موسیقی بسوزد. مسئولین هم باید به هنرمندان توجه کنند. مسئولین اگر ندانند هیچ کس دیگر هم نمیداند. در ایران هر کسی در جایگاه خودش قرار ندارد یعنی اینکه مسئولین باید هنری باشند تا درد و مشکلات را بفهمند و آنها را برطرف کنند. کسی که میگوید من خاک صحنه خوردم شاید خیلیها ندانند مفهوم و منظور این جمله چیست . همیشه برای نویسنده پول مهم نیست بلکه حمایت، پشتیبانی و قدردانی اهمیت دارد. اگر هزینه اولیه در بیاید میتوانیم جلدهای بعدی کتاب را منتشر کنیم. اسپانسرها امروزه از این کارها حمایت نمیکنند و بیشتر به سراغ کارهای تجاری میروند. متاسفانه نویسنده کتاب در ایران نمیداند که اثرش چگونه منتشر میشود در صورتی که هر نویسندهای به کتابش تعصب خاصی دارد و دوست دارد آن اثر به بهترین شکل ممکن منتشر و در دسترس مخاطبان قرار گیرد. در کشورهای دیگر تمام کتابهای موسیقی گلاسه است زیرا به موسیقی بسیار اهمیت میدهند ولی در ایران اصلا این طور نیست و توجهی به انتشار آثار مکتوب موسیقی نمیکنند. هنرمند به تنهایی نمیتواند کتابی را منتشر کند در نتیجه اگر حمایت شوم این آثار را چاپ میکنم.
درباره مستندی که ساختید کمی صحبت کنید.
این مستند درباره کتاب "تکنیک و نی"است وحرف ها یم را به صورت اجرا بیان کردم. میخواستم با این مستند بگویم انتشار این کتاب اصلا اشتباه نبوده؛ بلکه کاملا درست و منطقی بوده؛ من این مستند راساختم و هزینههای زیادی صرف آن کردم اما در نهایت آن را هم گوشه خانه گذاشتم زیرا در ایران هر کاری که انجام بدهیم در آخر به بن بست میرسیم. این اثر یک رسانه تصویری است و وزارت ارشاد باید از این کارحمایت کند تا به دست مخاطبین برسد و از آن بهرهمند شوند؛ این اثر به صورت صوتی و هم تصویری ضبط شده است وارائه آن نیاز به اسپانسر دارد و زمانی که اسپانسر مناسب را پیدا نمایم آن را منتشر میکنم من ناامید نیستم و میدانم این مشکلات روزی برطرف میشود البته این اتفاق بعد از مرگ هنرمندان رخ میدهد.
به عنوان آخرین سوال، وضعیت موسیقی را چطور ارزیابی میکنید.
موسیقی بازار به هم ریختهای دارد و دارای نظم و انضباط نیست. البته آزادیهایی وجود دارد که در چند سال پیش این آزادیها نبود ولی آثار موسیقی رسالت ندارد و هرکسی کار خودش را انجام میدهد. اگر این روند ادامه یابد وضعیت موسیقی بدتر از این خواهد شد. ازچند اثری که منتشر میشود یکی خوب در میآید. موسیقی بازدهی مناسبی در این دوره ندارد. موسیقی خوب را باید به مردم معرفی کنیم و کاری کنیم تا سازهای ملی را بشناسند. به نظر من موسیقی در مجموع وضعیت مطلوبی ندارد و فقط از نظر کمیت خوب است اما از نظر کیفیت نامناسب است.
انتهای پیام/
غزاله سعادتی