سرویس موسیقی هنرآنلاین/
مومنیان را به شاگردی علی اصغر شاهزیدی میشناسند و از این رو است که به این موضوع افتخار هم میکند. علی مومنیان حالا و در سی و سه سالگی دومین آلبوم موسیقی سنتیاش را با نام ˝نقشها˝ منتشر کرده است. آلبوم پیشین او 10 سال پیش و با عنوان ˝سپاس˝ به بازار موسیقی آمده بود.
"نقشها" را باید خلاف موج نوآوریها و نیز موسیقی تلفیقی این روزها دانست؛ آلبومی که به زعم خواننده و یکی از ترانهسرایانش، قصد در بازگشت به نقطههای مغفول موسیقی سنتی ایران دارد. مومنیان از هشت سالگی آواز خواندن را آغاز کرده و تاکنون نزد بزرگانی چون افسانه ملک، کمالالدین عباسی، دکتر عمومی و علی اصغر شاهزیدی نکتهها آموخته است. به بهانه انتشار آلبوم "نقشها" با او و ترانهسرای این مجموعه، محمد مفتاحی که شاعر و روزنامهنگار هم است، به گفت و گو نشستهایم.
ابتدا درباره نحوه شکلگیری آلبوم "نقشها" توضیح دهید.
مومنیان: آلبوم "نقشها" از سال هشتاد و هفت آغاز شد. ملودیهایی را که به ذهنم میرسید خیلی زود به محمد مفتاحی منتقل میکردم. او هم حس آن ملودی را به خوبی دریافت میکرد و رفتهرفته یک آهنگ از ترکیب این ملودیها و شعرها شکل میگرفت. این آلبوم، حاصل نشستهای دوستانه ما بود؛ سرخوشیهای دو یار گرمابه و گلستان. سابقه بیش از سی سال کنار هم بودن کار خود را کرد.
مفتاحی: الفت داشتن با دیوان حافظ، ملّای روم، استاد سخن و گرمای حضور بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی در روح این نشستهای گاه و بیگاه خمیرمایه آلبوم"نقشها" را شکل داد. مصطفی مومنیان هم ضلع سوم این مثلث را کامل کرد.
مومنیان: سال 88 ارکستر کار ضبط شد و دو سال بعد میکس و سال 92 هم وارد بازار موسیقی شد.
فاصله انتشار آلبوم "سپاس" با "نقشها" حدود هشت سال است. چرا کار دوم شما اینقدر دیر منتشر شد؟
مومنیان: روند شکلگیری و نشر "نقشها" حدود پنج سال است و این نشان میدهد که من علاقه زیادی به انتشار آلبوم نداشتهام.
چرا؟
مومنیان: نتیجه خوبی در آلبوم "سپاس" از نظر پخش نگرفتم. دلیلی نمیدیدم که بعد از این تجربه تلخ یک عمر زحمات خود را در یک آلبوم خرج کنیم، هزینه هم بپردازیم و در نهایت کار ما آنطور که انتظار داریم به دست مردم نرسد.
پس چهطور شد که در نهایت تصمیم به انتشار این آلبوم گرفتید؟
مومنیان: تشویق دوستانی چون محمد مفتاحی باعث این کار شد.
اما مفتاحی مثل شما آدمی گوشهگیر و منزوی است...
مومنیان: اینجاست که میگویند: "کوری عصاکش کور دیگر شد".
در آلبوم سپاس با تکیه بر ترانههای "گل مو" و "قناری" گوشه چشمی هم به مخاطب عام موسیقی داشتید؛ اما در "نقشها" این رویکرد دیده نمیشود. چرا؟
مومنیان: در آلبوم "سپاس" ما گیشهای فکر میکردیم. این که سلیقه مخاطب چیست. اما من دیگر این رویکرد را ندارم. ترجیح میدهم کاری را انجام دهم که دوست دارم. اگر مخاطب هم همراه ما شد زهی سعادت. فکر میکنم این عقیده را تا پایان عمر هم داشته باشم.
یعنی در آلبومهای دیگرتان هم قرار نیست فضای غالب موسیقی سنتی کشور را در نظر بگیرید؟
مومنیان: بله. برای همیشه کاری خواهم کرد که دلم میگوید. هنگامی که کار با تمام حس ما ساخته میشود به دل مخاطبان هم خواهد نشست.
فکر میکنید مخاطب "نقشها" چه افرادی باشند؟ طور دیگری بپرسم؛ مخاطب این آلبوم احتمالا پیش از شنیدن این کار چه موسیقی دیگری گوش میداده است؟
مومنیان: مخاطب "نقشها" به طور کلی کسی است که به حرف دلش گوش میدهد. به این دلیل که از زمان انتشار آلبوم دیدهام کسانی به آن گوش میدهند که با حششان موسیقی را انتخاب میکنند. خواه موزیسین باشند یا نباشند. هر کسی که احساسی برخورد میکند مخاطب "نقشها"ست. نمیگویم تمام "نقشها"؛ حداقل بخشی از آن توجه او را جلب کرده است. برای نمونه فرشید اعرابی یکی از پیشروان موسیقی راک ایران است. پدر ایشان سازنده ساز ایرانی هستند. با این حال او توجه زیادی به موسیقی سنتی ندارد. اما پس از شنیدن این آلبوم، "خزان زدهام/ از تو دلزدهام زندگانی" ورد زبانش شده است.
چهطور میشود موسیقیای که به سنتهای خودش پایبند است او را به خود جلب میکند؟ هدفگذاری شما چه بوده که با وجود این پایبندی صرف به سنت، موزیسینی دلبسته به موسیقی غرب را هم مخاطب خود کردهاید؟
مومنیان: هدفگذاری ما بر حرف دل بوده است و فکر میکنم جواب داده است. فرقی نمیکند وقتی انسان از عشق سخن میگوید عشق ایرانی، غربی و ... هیچ فرقی نمیکند. وقتی از عشق سخن میگوییم همه جای دنیا مخاطب دارد.
گذشته از قائل بودنتان به گزاره "سخن کز دل برآید لاجرم بر دل نشیند"، چه تمهیدات موسیقایی از آلبوم "سپاس" تاکنون اندیشیدهاید؟
مومنیان: تمهید موسیقایی در کار نبوده است. ما در دو قطعه "سپاس" که در ستایش استاد مسلم موسیقی ایران، علی تجویدی ساخته شد و در قطعه "خستهترین" رفتار حسی خود را داشتهایم؛ البته در باقی ترانهها هم اشکال فنی به کار وارد نیست. شعرها از استاد خسرو احتشامی است و در نهایت زیبایی. موزیک آن را هم فرناد شاهزیدی به خوبی ساخته است؛ اما دغدغه ما در آن اثر این بود که مخاطب چه اثری را میپسندد. اشکالی که هماکنون هم به موسیقی اغلب گروهها وارد است.
مفتاحی: بخش شگفتانگیز کار هم حسی بین کسی است که ترانه را میگوید با خواننده و آهنگساز. این هم حسی همانطور که علی مومنیان گفتند در موسیقی ما غایب است. همحسی و همدلی که باید بدون کوشش و در طول شکلگیری اثر هنری وجود داشته باشد. ارتباط نداشتن این سه ضلع جداییناپذیر آسیب بزرگی به موسیقی ما زده است. با تأسف هر کدام از این سه ضلع در نقطهای متفاوت و با احساس و دغدغههای متفاوت زندگی میکنند. انگیزههای آنان نیز از ساخت و انتشار اثر هنری با هم متفاوت است. در غیاب فیزیکی و حسی از یکدیگر کار را میسازند. اینها باید نگران جذب مخاطب هم باشند. حال آنکه اگر همحسی بین آنان باشد و جهت فکری یکسان داشته باشند، میتوانند برای مخاطب خود سلیقهسازی کنند. سطح انتظار آنان را تغییر دهند. آنها را وادار کنند که موسیقی خوب را برای شنیدن انتخاب کنند.
مومنیان: من هم باید در این مورد بگویم که "نقشها" حس من بوده است اما "سپاس" به اندازه "نقشها" حس من نبوده است. زنده یاد پایور فرمودهاند که کار موزیک خوب وقتی خوب است که اهل فن بر آن صحه بگذارند و مردم هم از آن لذت ببرند.
برای نقشها این اتفاق افتاده است؟
مومنیان: من فکر میکنم چنین اتفاقی افتاده است. من از این اتفاق راضی هستم. در آینده هم همین ایدئولوژی را به کار خواهم گرفت.
با توجه به گفتهای که از پایور نقل کردید، "نقشها" به تأیید کدام استادان رسیده است؟
مومنیان: پیش از انتشار این مجموعه، استاد بنده آقای شاهزیدی شنیدهاند و برایشان مقبول افتاده است. بزرگانی همچون اردوان و پشنگ کامکار کار را شنیدهاند و خیلیهای دیگر که نامشان را نمیبرم تا این گمان پیش نیاید که از نام آنها سوءاستفاده میکنم. خیلی از همکارانم نیز مانند: یداله قنبری، پیمان خسروی، حمید مرادی و ... که حداقل در شناخت کیفیت موزیک سرشناس هستند، کار را ستایش کردهاند.
تصنیف "خزان زده" در سال 92 منتشر شده است و بسیار به سنتهای خود پایبند است. آنچه شما خلق کردهاید مثلا با تصنیفهای قدیمی و با موسیقی دوره بنان چه تفاوتی دارد؟ به نظر شما موسیقی سنتی به نوآوری نیاز ندارد؟
محمد مفتاحی: ما ایرانیها خیلی زود و بیدقت از کنار مسائل مختلف میگذریم. درباره شعر معاصر هم همینطور است. کار شگفتآوری را که نیما انجام داد، خیلی زود کنار گذاشتیم. این هوش را نداشتیم که از همه ظرفیتهایی که نیما و پیشروان آن دوران به شعر ما افزودند، بهره ببریم. آمدیم نوآوریها را بیشتر کنیم اما هنوز ظرفیتهای افزوده شده را نمیشناختیم. افق دید نیما فراتر از تغییرات ظاهری بود که البته پرداختن به آنها مجالی دیگر میطلبد. بیمبالاتی برخی شاعران پس از نیما این امکانات را از شعر ما گرفت. فریفته شدن به سطح سبب شد که به عمق نرسیم. این امر ما را به پرتگاهی انداخت که نجات از آن به سادگی ممکن نیست. در مورد ترانه نیز همینطور است. در دهههای سی و چهل راهی در ترانه گفتن باز شد که هم راه بود با شعرهای فخیم، محکم و موسیقی حساب شده. همه چیز رو به رشد بود. اما هنجارشکنیهای متعدد، ترانه را به سوی سادگی و کمکم به سمت سستی برد. باز هم بیمبالاتی ترانهسرایان ما را از آن دوران طلایی دور کرد. هنجارشکنی در ذات هنر وجود دارد و و از ارکان اثر هنری است اما باید تفاوت قائل شویم بین سستی و رعایت نکردن سبک و ضعف تألیف با نوآوری. من فکر میکنم در شعر و ترانه باید بازگشتی به گذشته داشته باشیم. اینکه به دلیل چنین تفکری مرا شاعری سنتی و کهنهگو بدانند، ناراحتم نمیکند. برای خودم توجیهپذیر است و امیدوارم برای مخاطب هم این توجیه منطقی باشد. من آگاهانه این مسیر را انتخاب کردهام. ما باید به گذشته طلایی خود برگردیم، تأمل کنیم و آن را دوباره ساخته و از آن عبور کنیم. من معتقدم در آن دوران هنوز در آغاز راه بودهایم هرچند امروزه آن دوره را دوره طلایی مینامیم. هنوز با اوج فاصله زیادی داشتیم.
مومنیان: این دوره بازگشت که آقای مفتاحی میگویند به طور عملی هم وجود دارد. کارهایی که در چند دهه اخیر پرفروش بوده یا قدیمی بودهاند و مربوط به همان دورانی که اشاره شد و یا مانند"نقشها" تحت تأثیر آن دوران بودهاند. پس مشخص است که آن دوران موفق بوده است.
بنابراین بازگشت شما به موسیقی آن دوران به خاطر پر کردن آن حفره ایجاد شده است؟
مفتاحی: همینطور است.
مومنیان: کاملا همینطور است. آقای شاهزیدی هنگامی که "باغ مست" را خواندند همه میگفتند دوره این کارها گذشته است. سال 69 "باغ مست" خوانده شده است و هنوز هم مردم دوست دارند. شاید خوانندهاش را نشناسند اما کار را زمزمه میکنند.
وجود سه چهار مضراب در آلبومی که 9 ترک دارد را چگونه توجیه میکنید؟
مومنیان: من یک آواز مفصل دشتی خواندهام. طبق قاعده باید دو چهار مضراب داشته باشد. یکی در آغاز کار به عنوان مقدمه و دیگری آنجا که درآمد "عشاق"آمده باید وجود داشته باشد. یک چهارمضراب هم با سنتور و تنبک گذاشتهایم چرا که بخش "گلهایی" اثر به پایان رسیده بود و دیگر اینکه آواز دشتی هم تمام شده بود. برای عادی شدن این تغییر چهار مضراب سوم را قرار دادیم.
شاید برای برخی از مخاطبان آلبوم این سوال پیش بیاید که چرا در آواز دشتی که خواندهاید، فراز و فرود و فریادهای معمول دیده نمیشود؟
مومنیان: فراز و فرود دارد. من یک آواز دشتی خواندهام. تا عشاق هم خواندهام که اوج این مایه است و باز برگشتهام به جای اول. از درجه اول گام تا درجه پنجم خواندهام. داد اگر ندارد به این دلیل است که حال داد در این آواز نبوده است. من آنچنان به داد زدن اعتقاد ندارم. معتقدم که شنونده باید از کار لذت ببرد. گاهی شرایط آواز ایجاب میکند که فریاد هم زده شود اما هنگامی که از "خزان زده" میگوییم با آن فرم لطیف، نیازی به فریاد نیست. آواز باید بر اساس تصنیف پیش برود.
انتخاب شعر آواز از "صابر شیرازی" دلیل خاصی داشته؟
مومنیان: فکر میکنم آنقدر از حافظ و سعدی خواندهاند که باید به شاعران گمنامتر پرداخت. چند بیتی که از صابر شیرازی خواندهام در پایان منظومه "شیرین و فرهاد" است. وحشی بافقی عمرش برای پایان دادن به این اثر کفاف نمیدهد. قرار میشود که وصال شیرازی کاملش کند اما عمر او هم به پایان میرسد و در نهایت صابر شیرازی آن را تمام میکند. من از همه خواندهام. ادبیات را میخوانم نه برای موسیقی برای خود ادبیات. برای من ادبیات بیشتر از موسیقی اهمیت دارد. ادبیات را میخوانم و هنگام آواز خواندن هر چه پیش آید اجرا میکنم.
پس احتمال دارد که روزی شعر نیمایی هم بخوانید؟
مومنیان: حتما. در آرشیوم هم شعر نو خواندهام که اگر شرایط پیش بیاید منتشر خواهم کرد.
انتهای پیام/
نگار حسینخانی