به گزارش سرویس موسیقی هنرآنلاین/ شب چله، طولانیترین شب سال است. شبی که خانوادهها دور هم جمع میشوند و تفالی به دیوان حافظ میزنند و در این میان گاه، مینوازند و ترانهای میخوانند؛ اما نه همه؛ اقوام ایرانی چون لرهای لرستان، موسیقی خاص خود را دارند همچنان که آداب و رسوم کرمانشاهیها و مردم خراسان نیز ویژه است؛ اما برخی دیگر چون بخشیهای ترکمن و عاشیقهای آذربایجان، موسیقی خاصی که تنها در این شب بنوازند و اجرا کنند ندارند.
ارسلان کامکار: کردها، موسیقی ویژه شب چله ندارند
ارسلان کامکار در مورد موسیقی شب یلدا در میان قوم کرد گفت: مراسم کردها در شب چله، چندان متفاوت با مردم دیگر ایران نیست، اما اگر هم سازی نواخته شود همان شعر و موسیقی معمول کردی است و موسیقی به طولانیترین شب سال اختصاص ندارد. این آهنگساز گفت: کردها موسیقی ویژه شب چله ندارند و در طولانی ترین شب سال به مهمانی می روند و در کنار هم این شب را جشن میگیرند.
قوم ترکمن؛ بیبهره از موسیقی ویژه یلدا
طواق سعادتی از بخشهای ترکمن نیز گفت: ترکمنها موسیقی ویژه یلدا ندارند؛ نه فال میگیرند و نه هندوانه و انار میخورند تنها دو رکعت نماز شکر میخوانند.
او در گفت و گو با هنرآنلاین، خواندن دو رکعت نماز شکر را جزو آداب ویژه ترکمنها در طولانیترین شب سال دانست و افزود:: آداب و رسوم ترکمنها متفاوت است. ما آئینی ویژه برای شب یلدا نداریم حتی چون فارسها، فال حافظ نمیگیریم و هندوانه و انار نمیخوریم، تنها دو رکعت نماز شکر به جا میآوریم و دور هم جمع میشویم. حتی شعری که خاص یلدا باشد هم در بین اشعار معروف ترکمن پیدا نمیشود. بخشیهای ترکمن، در این شب شعرهای "مختومقلی فراغی" را میخوانند.
سرپرست گروه "مقام چیلر" به آیین های قدیمی شب یلدا در میان ترکمن اشاره کرد و گفت: نقل حماسه کوراوغلو و داستانهای عاشقانه بخشیهای ترکمن از دریرباز در شب های طولانی زمستان خوانده می شد اما در روزگار کنونی، حوصله و زمانی برای مردم باقی نماده تا به این داستانها و نقل ها گوش دهند؛ جوانان ترکمن، موسیقی غربی و ارگ و گیتار را به دوتار ترجیح میدهند چراکه با این سازها آشناترند. بنابراین نه به دنبال این هستند که با داستانها و حماسههای بخشیهای ترکمن آشنا شوند نه دلشان میخواند نواختن دوتار را یاد بگیرند.
شب یلدا و "چل بیتو خوانی " ˝ در کرمان
فواد توحیدی؛ قصهگویی، فال حافظ، دورهمنشینی و خوردن ˝شبچَره˝، حضور در پای کرسی و سفره نمادین یلدا را بخشهایی از مراسم شب یلدا در کرمان دانست.
این پژوهشگر در گفت و گو با هنرآنلاین گفت: شب یلدا بلندترین شب سال است که بسیاری از مردم بر اساس آداب و رسومی که در ایران وجود دارد تا پاسی از شب بیدار میمانند و بلندترین شب سال را در کنار هم میگذرانند، موسیقی هم همواره جزئی از این مراسم است. قصهگویی، فال حافظ، دورهمنشینی و خوردن " شبچَره " یا خوراکیهای یلدا، حضور در پای کرسی و سفره نمادین یلدا، صحبت از فلسفه یلدا و اجرای برنامههای شاد و مفرح، بخشهایی از این مراسم پرطرفدار کرمان است.
این پژوهشگر در ادامه افزود: در جنوب کرمان در شب یلدا داستانها و شاهنامه خرم و زیبا را به همراه ساز قیچک (چنگ) اجرا میکنند ، همچنین مراسم دیگری با عنوان " دیهو" به شب یلدا اختصاص دارد که در این مراسم شعرهای کوتاه چهار کلمهای خوانده می شود.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: در کرمان در شب یلدا از سازهایی از قبیل سه تار، دپ (دف) یا ترکیب تنبک و تار استفاده میشود و با این سازها بلندترین شب سال را جشن میگیرند. از دیگر مراسم ویژه کرمانیها در این شب رسم "چل بیتو خوانی " است که در ابتدا یک نفر نیت می کند ومی گوید ( اول نامم به نامت یا محمد/امیرالمومنین پشم شتر پوش) و سپس خوانندهها به ترتیب یک بیت آواز می خوانند زمانی که به چهلمین بیت رسید براساس شعر مشخص میشود که فال هر کسی خوب یا بد است.
فواد توحیدی در ادامه تاکید کرد: همچنین بسیاری از مردم در این شب به " اسونهخوانی" یا (افسانه خوانی) میپردازند و قصههایی از جمله گیس گل، نمه کو، اسب چل کره، کک و مورچه، دختر نارنج و ترنج، باغ گل زرد و.... توسط بزرگان خوانده می شود.
این پژوهشگر در ادامه تصریح کرد: از دیگر مراسم مردم کرمان این است که در شب چله بزرگان مثنوی، شاهنامه، دیوان شاه نعمتالله ولی و حافظ را با صدای بلند میخوانند، همچنین ترانههای مناظرهای به صورت سوال و جواب با شعر بین دو گروه خوانده می شود.
فواد توحیدی در پایان گفت: در کرمان اقوام مختلف وجود دارند اما این به معنای این نیست که تشابهات فرهنگی بین این اقوام وجود ندارد، بلکه هر منطقه موسیقی خاصی اجرا میکنند و این تشابهات فرهنگی سبب شده است تا کرمان موسیقی خاص خودش را داشته باشد.
شب یلدا و ˝ آسانک خوانی ˝ در ایل قشقایی
قشقاییها بلندترین شب سال را در کنار هم میگذرانند و در طولانیترین شب سال موسیقی شاد ˝ آسانک ˝ را میخوانند. پروین بهمنی، پژوهشگر و موسیقیدان به هنرآنلاین گفت: قشقاییها در شب یلدا آداب و رسوم خاصی دارند و این شب برای قشقاییها نماد جشن ، شادی و سرور است.
این پژوهشگر در ادامه افزود: قشقاییها بلندترین شب سال را در کنار هم میگذرانند و موسیقی هم همواره جزئی از این مراسم است. در این شب بسیاری از مردم چوب جمع می کنند و آتش میزنند سپس دور آتش حلقه میزنند و زنان آواز میخوانند بعد از آن زمانی که آتش خاکستر میشود اگر جای پای شتر یا گوسفند بر روی آن باشد چندین شتر میخرند زیرا معتقدند شتر نماد برکت و رزق و روزی است.
وی در ادامه خاطرنشان کرد: از دیگر مراسم قشقاییها قصهخوانی، نینوازی، آواز دسته جمعی و جشن و پایکوبی است، همچنین در طولانی ترین شب سال موسیقی شاد " آسانک " را میخوانند.
پروین بهمنی در ادامه تاکید کرد: قشقاییها در ساعتهای پایانی شب در خانه بزرگان جمع میشوند و سازهایی مانند نی و کمانچه را مینوازند ، سپس فال می گیرند و در دل برای یکدیگر آرزوی شادی می کنند.
عاشیقها، موسیقی ویژه شب یلدا ندارند
عاشیق حسن اسکندری، یکی از عاشیقهای آذربایجان است. او با اشاره به اینکه مراسم عاشیقها در شب چله، چندان متفاوت با مردم دیگر ایران نیست گفت: عاشیقها هم چون بسیاری مردم ایران دور هم جمع میشوند و شعر میخوانند و هندوانه و آجیل شب چله میخورند. اگر هم سازی نواخته و شعری خوانده شود همان شعر و موسیقی معمول عاشیقی است و بهطور خاص موسیقی به طولانیترین شب سال اختصاص ندارد.
آنگونه که عاشیق حسن اسکندری میگوید، موسیقی عاشیقها در حال کمرنگ شدن است. چرا که جوانان، تمایل چندانی به فراگیری آن ندارند از سوی دیگر حوصلهای برای شنیدن داستان در مردم باقی نمانده است. داستانسرایی متعلق به زمانی بود که تلویزیونی وجود نداشت و عروسیها به یک شب، ختم نمیشد. گذشت آن زمان که عاشیق حسین نامور 120 داستان از بر بود و مردم، عاشق شنیدن داستانهای عاشقانه و حماسیاش بودند.
˝اول قاره˝ و ˝چهل سرو˝؛ شعر و موسیقی شب یلدا در لرستان
غلام سبزعلی در مورد مهمترین برنامه در شب یلدا در میان قوم لرگفت: اجرای شعرهای محلی با مقام موسیقایی که به آن ˝چهل سرو˝ میگویند از آیینهای موسیقی است و لرهای خرمآباد و حومه، آن را به آواز و لکها با تنبور میخوانند.
غلام سبزعلی، خواننده محلی لرستان در گفتوگو با هنرآنلاین، با اشاره به پراکندگی مردم لر در شهرها و استانهای مختلف و کوچ کردن لرهای اصیل خرم آباد به شهرهای بزرگ گفت: این مهاجرتها موجب شده فرهنگ، سنت و آیینهای این منطقه تا اندازهای دگرگون شود اما هنوز هم میتوان از دل این پراکندگی مسائلی را به دستآورد که گویای هنر این منطقه است.
این خواننده موسیقی لرستان به گونهای موسیقی که با آواز همراه است و همزمان با شب یلدا در لرستان و خصوصا خرم آباد اجرا میشود، اشاره و بیان می کند: شب یلدا نیز در لرستان بسته به اعتقاداتی که از گذشته وجود دارد، با سنتهای خاص خودش همراه است به طوری که در کنار شبنشینیها و خواندن حافظ ، آیینی به نام "گل ونی" یا "گل بندی" توسط نوجوانان اجرا میشود؛ بچهها در این آیین با رفتن به پشت بام خانهها ریسمانی بنام سربندی را به داخل حیات خانهها آویزان میکنند و با خواندن شعری که به "اول قاره" معروف است از صاحب خانه طلب روزی میکنند.
"اول قاره" به معنی شب یلداست و بچهها با سربندی در دست و با نوای آهنگین که لهجه لری دارد شروع به خواندن میکنند و از کوچکترین عضو آن خانواده میخواهند، هر آنچه در سفره خود دارند برای آنها نیز بیاورد.
به گفته سبزعلی، موسیقی محلی در تمام مناطق ایران با ادبیات و شعرهای فولکلوریک درآمیخته است؛ بهویژه اگر بخواهد یک اتفاق مهم را روایت کند. از اینرو همزمان با شب یلدا در کنار اجرای موسیقی و نمایش، بزرگان خانواده، اشعاری از کتاب قدیمی "فلک ناز" که در میان عشایر لرستان از جایگاه ویژهای برخوردار است میخوانند؛ اما مهمترین مسئله در ادبیات بومی لرستان، اجرای شعرهای محلی با مقام موسیقایی است که به آن "چهل سرو" میگویند و لرهای خرم آباد و حومه آن را به صورت آوازی و لکها با تنبور میخوانند گفت: در بسیاری موارد این شعر خوانیها که به صورت آوازی است با رقصهای محلی لرستان درهم میآمیزد؛ گرچه امروز، جایگاه موسیقی مناطق ایران با ورود رسانههای مختلف و مدرن شدن فضاهای شهری تنزل یافته و بسیاری آیینها از بین رفتهاند.
سبزعلی در ادامه به تقسیمبندی موسیقی لرستان پرداخت و گفت: موسیقی لرستان دارای تقسیماتی چون موسیقی کار، تولد، مرگ، عزا و شادی ، بزمی و رزمی و عرفانی است که با ابیاتی محلی همراه میشود و این برعهده ماست که اینگونه از موسیقی را از هر آسیب و گزندی در امان بداریم. هنرمندان محلی هم بهتر است با موسیقی امروز آشنا شوند و مقامهای موسیقیشان را به قالب ارکسترال درآورند.
انتهای پیام/