سرویس تجسمی هنرآنلاین: رونمایی از کتاب "کارنامه؛ فرهنگ دیداری کودکان ایران 1330-1360" با حضور ابراهیم حقیقی طراح گرافیک معاصر، محمدرضا اصلانی فیلمساز و سحر ترهنده نماینده شورای کتاب کودک در موزه هنرهای معاصر ایران برگزار شد.
محمدرضا اصلانی در این نشست درباره فعالیتهای کانون پرورش فکری که بخشی از کتاب و نمایشگاه "کارنامه" در موزه هنرهای معاصر تهران را به خود اختصاص داده گفت: فیروز شیروانلو یکی از روشنفکران و معترضان اجتماعی در ایران دهه چهل بود که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را ایجاد کرد. کانون فضایی برای تولید فیلم، ادبیات و تصویرسازی کتاب کودک بود؛ تا پیش از آن کتابهای مانند "خاله سوسکه" اثر جعفر تجارتچی منتشر شده بود اما این کتاب با تاثیر از فرهنگ بصری غرب شکل گرفته بود. شیروانلو با دعوت از شاعرانی مانند م.آزاد، نادر ابراهیمی، سیروس طاهباز و تصویرگرانی مانند بهمن دادخواه، نیکزاد نجومی، علی اکبر صادقی، فرشید مثقالی، آراپید باغداساریان و... را گرد هم جمع کرد تا مرکزی برای نوشتن، ویرایش و تصویرگری کتاب کودک شکل گیرد.
وی ادامه داد: در یک دوره کانون شرایطی را به وجود آورد که کتاب کودک ایران حرف اول را در جهان بزند. از اینجا بود که تصویرسازی خلاق در ایران شکل گرفت. شیروانلو بود که به این جریان جهت میداد تا هنرمندان آزادانه کار کنند. آنچه مهم بود این است که کودکانه بودن آثار تولیدی کانون مانند کارهای "پل کله" یک امر مدرن محسوب میشود. در عین حال که این کتابها مانند "ماهی سیاه کوچولو" یک نسل از کودکان ایران را ساخت.
این نویسنده و فیلمساز معاصر درباره موفقیتهای تصویرسازیهای کانون اظهار کرد: کارهای کانون هم در ایران و هم در جهان بسیار موفق بود، شاهد این موفقیت نیز آنکه با وجود از هم پاشیدن همه سازمانهای قبلی، پس از انقلاب بودیم، کانون تنها سازمانی بود که با همان روند و شیوه به کار خود ادامه داد.
اصلانی درباره ایجاد مرکز سینمایی کانون نیز توضیح داد: سال 45 بود که شیروانلو به من پیشنهاد داد مرکز سینمایی کانون را ایجاد کنم. برای تاسیس این مرکز، شیروانلو در طرح جالبی یک گروه سیرک را از روسیه به تهران دعوت کرد، استقبال مردم از این سیرک بسیار زیاد بود و درآمدی که از آن به دست آمد امکان تاسیس مرکز سینمایی کانون را فراهم کرد. شیروانلو از جوانانی که احساس میکرد وجههای روشنفکرانه داشتند مانند من، کیارستمی، احمدرضا احمدی، علی اصغر محتاج و... دعوت کرد تا با کانون همکاری کنیم. در مرحله بعد یک گروه پژوهشی نیز در کانون تاسیس شد که میشود آن را خار چشم ساواک در آن دوران دانست.
وی درباره فعالیتهای سینمایی کانون افزود: البته گرچه در بخش سینمایی آزادی برای ساخت فیلم وجود داشت اما هر فیلم پس از بحث و بررسیهای مفصل در کانون شکل میگرفت. یک جریان ساختارمند سینمایی تشکیل شده بود که البته بهانه آن فیلم و کتاب کودک بود، مسئله این نیست که ما نمیخواستیم برای کودک کار کنیم بلکه نخستین تجربههای فیلمسازی تحت تاثیر اروپای شرقی در کانون رخ داد، جریانی که موجب شد نوعی نئورئالیسم شاعرانه در فیلمها پدید آید. حتی کسانی که از بدنه سینما بودند مانند شاپور قریب در کانون از فضای فیلمفارسی جدا شده و آثار بدیعی ساختند که چهره دیگری را از این هنرمندان معرفی میکرد. یا امیر نادری وقتی به کانون آمد یک چهره پیشرو بود، او اگر قبل از آن در بدنه سینمای تجاری یک چهره موفق بود به یک عنصر فرهنگی بدل شد که سینمایی پرتحرک و جذاب داشت و نوعی نگاه به زندگی روزمره در آثار او دیده میشد.
این کارگردان با بیان اینکه این سینما الگوی سینمای پس از انقلاب شد اظهار کرد: اگر میبینید امروز این اندازه تصویرسازی پیشرو است مدیون جریانی هستیم که حاصل خلاقیت یک فرد نبود بلکه محصول کار جوانانی بود که با یکدیگر برای خلق هنر تعامل بسیار داشتند.
نمایشگاه "کارنامه" یک آینه بزرگ است که همه میتوانیم خودمان را در آن ببینیم
ابراهیم حقیقی نیز در این نشست گفت: وقتی ما با یک عکس دسته جمعی قدیمی مواجه میشویم و میدانیم که در آن عکس حضور داشتهایم نخستین رفتار ما این است که به دنبال خودمان در آن عکس میگردیم، یا در یک آگهی تسلیت که نام ما نیز در فهرست تسلیت گویندگان وجود دارد در برخورد نخست تلاش میکنیم نام خود را از میان نامهای دیگر پیدا کنیم، اینها حضورهای جمعی ما هستند، حضورهای جمعی که هر ملتی از سر میگذراند و به او زنده است و افتخار میکند.
وی افزود: این نمایشگاه نمودار یک حضور سی ساله رفتار عدهای هنرمند و نویسنده برای کودک و برای فرهنگ ایرانی است که در مسیر بسیار زحمت کشیدهاند. از کسانی که برای نمایشگاه "کارنامه" زحمت بسیار کشیدهاند متشکرم، جوانان پرشوری که مانند جوانیهای ما، دیوانگانی هستند که فعالیتهای بسیار خوبی انجام میدهند. همان طور که وقتی ما در کانون بودیم کار میکردیم، به دنبال دستمزدهای آنچنانی نبودیم بلکه تنها به هل دادن این چرخ بزرگ فکر میکردیم.
این طراح گرافیک همچنین اظهار کرد: سواد بصری نسل امروز کودکان ما بسیار رشد کرده است که نتیجه کار تصویرگرانی است که در دهه گذشته کار کردهاند و تنها متعلق به کانون هم نبودهاند. قدیمیتر از همه جعفر تجارتچی است که تحصیل گرافیک ندارد. تقیپور و جوادیپور نسل بعدی بودند که در زمینه طراحی و تصویرسازی تحصیل کرده بودند و نخستین کسانی هستند که به شکل خاص برای کتاب کودک تصویرگری کردند. آنان با اعتقاد به اینکه اگر ما کودکان را بسازیم آینده مملکت را ساختهایم کار میکردند و کانون نشان داد که این اتفاق میتواند رخ دهد.
حقیقی ادامه داد: مکتبی و کلانتری هر یک در دورههایی وارد این جریان شدند، اسفندیار احمدیه که بسیار کم به او پرداخته شده است، فعالیتهای قابل توجهی در زمینه انیمیشن انجام داد، او از نخستین کسانی بود که نگارگری ایرانی را وارد انیمیشن کرد. نصرت کریمی از دیگر کسانی بود که به نگارگری در انیمیشن توجه کرد و افزون بر این قصه ایرانی را نیز در فضای انیمیشن کار کرد. پس از سال 32 و با رواج اصل 4 ترومن و فعالیت نشر فرانکلین و همچنین از سوی دیگر فعالیت نشر پروگرس شوروی کتابهای کودک شرقی و غربی وارد ایران شدند، بر همین اساس فیروز شیروانلو نهالی را میکارد که تا امروز ثمر داده است و به واسطه آن هنرمندان ایرانی توانستند فارغ از این دو صدا هنر و تولیدات خویش در عرصه کودک را ارائه کنند.
وی با اشاره به اهمیت نمایشگاه "کارنامه" در پرداختن به حافظه جمعی ملت ایران گفت: برای یک امر، سه گونه ارزش قائل هستند، خست ارزش اقتصادی که همه ما با آن آشنا هستیم مثل درآمدها، تولید، کارخانهها و ... که قابل تبدیل به نرخ و پول است. ارزش دیگری که به نظر من دارای اهمیت بیشتری است ارزش اجتماعی است، این همان خاطره جمعی است و امروزه در این نمایشگاه بخشی از این خاطره جمعی به نمایش گذاشته شده است. خوشحالم که این اتفاق به شکل یک کتاب درآمده است تا این خاطرات به این شکل ثبت شوند. یکی دیگر از ارزشها، ارزش نمادین است که از نتایج ارزشهای اجتماعی است. این ارزشهای نمادین هنرمندان، ورزشکاران و کسانی هستند که ما به آنها افتخار میکنیم. بدون خاطره جمعی زندگی معنا ندارد، نمایشگاه "کارنامه" مرور سی سال خاطره جمعی فرزندان ماست مثل یک آینه بزرگ یا تعدادی آینههای کوچک که همه میتوانیم خودمان را در آن ببینیم.
چالشهای موزه کودک
سحر ترهنده نیز در این نشست گفت: من به نمایندگی از قدیمیترین نهاد غیر دولتی ایران؛ شورای کتاب کودک با 52 سال سابقه فعالیت اینجا هستم. شورایی که افرادی مانند توران میرهادی، ایرج جهانشاهی، پرویز کلانتری، مکتبی و ... آن را راه اندازی کردند. کار شورا بررسی ناشران و فعالیتهای آنها در زمینه کتاب کودک است بسیاری از نامهایی که شما در زمینه ادبیات و تصویرگری کودک میشنوید از جلسات نقد و بررسی کانون حاصل شده است.
وی افزود: مفهوم کودکی یک برساخت اجتماعی است اینکه ما کودک را چطور میبینیم و مفهوم کودکی را تغییر میدهد. هر چند در سی سال گذشته به مفهوم کودکی کم توجه شده است و نمایشگاهها و همایش های کمی برای آن برگزار شده است. در نمایشگاه و کتاب کارنامه جای مجموعه 10 جلدی تاریخ ادبیات کودک خالی و متاسفم که این مجموعه با کارنامه برای حضور این دوره 10 جلدی همکاری نکرد. ما اسناد بسیاری داریم که میتواند شکل دهنده موزه کودکی ما باشد، امیدورام رویکرد کنونی موزه هنرهای معاصر تهران فضا را برای شکلگیری چنین موزهای نیز فراهم کند.