سرویس تجسمی هنرآنلاین: در این نمایشگاه منحصر به فرد که امکان سیر تحول برخى عناصر زیباشناختى را در یکصد سال اخیر مى‌توان جستجو کرد، ۱۷۰ نقاشی، مجسمه، ویدئوآرت، چیدمان و عکس از ٨٤ هنرمند معاصر ارائه شده است. این آثار یا از خود هنرمندان و یا از مجموعه‌داران آثار هنری به امانت گرفته شده‌اند، اما بخش مهم‌تر و چشمگیرتر مربوط به آثارى‌ست که از گنجینه طلایى موزۀ هنرهای معاصر از زیرزمین به روى دیوارهاى خاص موزه رونمایى شده‌اند آثارى که چون نگین انگشترى مى‌درخشند و برخى‌شان در سایه حراج‌هاى بین‌المللى و تهران حالا دیگر میلیون‌ها تومان مى‌ارزند.

نیمى از آثار گنجینه‌اى‌ست

بخش ایرانى گنجینه موزه هنرهاى معاصر هم اعتبار بسیارى دارد و در آنها قطعاتى گرانبها نگهدارى مى‌شود که گذشته از اینکه میراث معنوى و هنرى محسوب مى‌شوند، از منظر ریالى هم ذی‌قیمت هستند؛ از همین منظر نیز نمایشگاهى که این روزها در موزه دایر است مثال زدنى‌‍ست: نیمى از آثار روى دیوار گنجینه‌اى‌ست که با محوریت موضوع "نوسنت" گردهم آورده شده‌اند.

این در حالى‌ست که شاید قریب به دو سوم آثار نمایشگاه متعلق به پس از انقلاب‌اند، گویا قصد جدى برگزارکنندگان این بوده که پس از ارائه آثار ناب متقدم، بخش اعظم نمایشگاه را به نمونه‌هاى معاصر سنت اختصاص دهند تا با عنوان این رویداد تطبیق یابد.


اهمیت این نمایشگاه

"فرناز محمدی"؛ دبیر این نمایشگاه است و در واقع انتخاب و چینش آثار به عهده اوست؛ این شاید از معدود دفعاتى‌ست که یک زن نمایشگاه‌گردانى رویدادى در موزه را به عهده دارد؛ او که پیش از اینها ده نمایشگاه دیگر از جمله "جوانان پیشرو ایران" را تجربه کرده است، کار خلق نمایشى براى موزه را سخت ارزیابى کرد و گفت:" به هر روى هر نمایشگاهى نقاط ضعف و قوتى دارد و برپایى نمایشى جامع و مانع و کامل غیرممکن است؛ براى نیل به هدف ضمن مشورت با چهره‌هاى آکادمیک مانند دکتر حمید رضا کشمیرشکن، از آراى اساتید به نام بهره‌ها گرفته‌ام.

فرناز محمدی براى توضییح اهمیت نمایشگاه نوسنت گرایى مى‌گوید: "هنرمندان ایرانى در دهه‌هاى ٣٠ و ٤٠ شمسى در برابر مدرنیسم وارداتی ایستادند و هیچ‌گاه حاضر به تقلید محض از ارزش‌هاى غرب نشدند؛ هنرمند ایرانى به نوعی با محتوای غنی فرهنگ بومی و اصیل خویش در فرم و بیان وارداتى روح تازه دمید و آن را به هیبت اینجایى به دنیا بازشناساند که اگر چه شمایل مثلا مدرنیستى داشت اما ایرانى بودن آن هویدا بود و هست. راستش ایدۀ اصلی نمایشگاه "نوسنت گرایی در هنر معاصر ایران" بر همین پایه و اساس است.

در باب تبیین بیشتر این سوژه، درست در مدخل ورودى به موزۀ هنرهای معاصر و سالن دایره‌ای شکل آن، پیش از شروع آثار یادداشتى به قلم "حمید کشمیرشکن" مشاور هنری نمایشگاه دیوارنویسى شده است که مکمل گفته‌هاى دبیر است:" این نمایشگاه تلاشی است برای بازنمایی رویکرد‌ها و مواجهه‌های متنوع هنرمندان با سنت‌های ایرانی و نمودهای گوناگون آن از آغاز جریان نوگرایی (دهۀ ۱۳۲۰) تاکنون و در این راستا کوشش شده تا بخش‌های "شش‌گانۀ" این نمایشگاه، گونه‌گونی و تحول این مواجهه‌ها بر مبنای روالی تاریخی به نمایش گذاشته شود.

معرفى شش بخش نمایشگاه

آثار این نمایشگاه از رَمپ تا گالری‌های هشت گانۀ موزه در شش بخش به تماشا درآمده‌اند که در عین بافت هنرى، ناظر به بعد تاریخى و دوره خلق آثار هم هستند؛ جالب اینجاست که در ابتداى هر بخش توضیحاتى راهبردى و کاربردى به دیوار نوشته شده که براى بیننده راهگشاست؛ این آثار از سال ١٣٢٠ تا امروز بالغ بر ٧٣ سال است که ناگفته پیداست مشتمل بر شاید هزاران اثر است، از همین روست که فرناز محمدى به تاکید مى‌گوید انتخاب دشوار بوده و او با وسواسى دو چندان و مشورت چند چندان سعى کرده نمونه‌هایى برگزیند که نشان دهنده خصوصیت‌هاى هنرى هر دوره است.

بخش اول فقط یک هنرمند زنده

نخستین بخش نمایشگاه سالن دایره‌ای شکل موزه ( رمپ) آغاز مى‌شود که آفرینش‌هاى دهه‌های ۲۰ و ۳۰ خورشیدى را در برمى‌گیرد؛ همان آغاز مدرنیزاسیون در هنر و فرهنگ ایرانی؛ آثار این بخش مى‌درخشند؛ انگار اینجا زمین سنگین‌تر است؛ جمع استادان برجسته هنر نوگرای ایران اینجا جمع است: نسل اوّل هنرمندان پیشرو: محمود جوادی‌پور، احمد اسفندیارى، منوچهر شیبانی، جلیل ضیاپور، حسین کاظمی و البته ابوالقاسم سعیدی که هزار افسوس، فقط این استاد اخیر مقیم پاریس در قید حیات هستند. جناب سعیدى در ٩٠ سالگى، نقاش شاهد همان نسل اول است که همچنان سنت ایرانى را در بیان مدرنیستى در قلب اروپا زنده داشته است.

بخش دوم؛ سقاخانه

گالری شماره ۱ موزه با آثار نقاشی و مجسمه هنرمندان "مکتب سقاخانه" حتما غافل‌گیرتان مى‌کند؛ اینجا در هم آمیختگى سنت و ارزش و آیین و مدرنیته به هم تنیده است که از نبوغ هنرمندان دهه ٤٠ خورشیدى مى‌گوید: حسین زنده‌رودی، منصور قندریز، فرامز پیلارام ، پرویز تناولى، مسعود عربشاهی، ژازه تباتبایی ... البته بعدها بسیارى دیگر از چهره هاى صاحب نام به این جنبش پیوستند اما تقریبا وفاقى وجود دارد که این نام‌ها پایه‌گذاران سقاخانه هستند؛ شاید اهمیت این بخش از دیگر بخش‌ها بالاتر هم باشد زیرا بسیارى از این آثار نمونه‌هاى دست نیافتنى هستند که دیگر مشابه آنها خلق نمى‌شوند؛ اگر دیگر آثار همچنان در گالرى‌ها هر از گاهى حضور مى‌یابند اما دیگر این دست سقاخانه‌اى‌ها را نمى‌توان یافت؛ یک تاریخ زنده اینجاست که باید آنها را با نگاه بلعید و براى همیشه به ذهن سپرد.

بهتر از نگارنده مى‌دانید که جریان سقاخانه، به عنوان مهم‌ترین جنبش هنری نوسنت گرا، به هدف پایه‌گذاری یک مکتب هنر "ملی" یا "ایرانی" سعی در برقراری تعاملی میان سنت‌های بومی و بیان نوین هنر هم‌عصر خود داشت. اصطلاح "سقاخانه" توسط کریم امامی، منتقد هنر، برای توصیف آثار هنرمندانی به کار رفت که عناصر برگرفته از هنر نذری، بومی و مرتبط با هنر عامیانة شیعی را در آثار خود استفاده کرده بودند لذا آشنایى و احساس الفت‌تان با این آثار طبیعى‌ست.

بخش سوم ؛ نقاشى خط

خوشنویسى، نقاشى خط و نقوشى بر مبناى حروف الفبا بخش سوم نمایشگاه "نوسنت گرایى" را در گالری شماره ۲ موزه آذین بسته است؛ فرامرز پیلارم، سیدمحمد احصایى، رضا مافى، نصرالله افجه‌اى، جلیل رسولى، منصوره حسینى ... در این گالرى گردهم آمده‌اند.

رد خلق برخى از این آثار را مى‌توان در سال‌هاى نخست دهه ٥٠ جستجو کرد که حاوى سه نکته مهم‌اند؛ اول اینکه حضور پررنگ نقاشى خط را شاهدیم که این روزها اقبالى بین‌المللى یافته است؛ دوم تولد مجسمه "هیچ" پرویز تناولى‌ست که این روزها به عنوان معروف‌ترین مجسمه ایرانى در دنیا شهرت دارد و سوم حضور اولین بانوى نقاش از نسل نخست نقاشان زن ایران که خط را به عنوان عنصرى زیباشناختى در دل نقاشى‌هایش جاى داده بود.

اگرچه خوشنویسی نوین از جریان سقاخانه نشأت گرفت اما خود به دو انشعاب اصلی تقسیم شد: گرایش اول استفاده از حروف و نوشته بدون درنظرداشتن معنی و گرایش دوم که به نقاشی خط شهرت یافت خط توامان در خدمت فرم و محتوا ؛ از هر دو این گرایش‌ها در این نمایشگاه حضور دارد.

بخش چهارم ؛ کاهگل و آیینه

در گالرى ٣ نمونه‌هایى از آثار دهه ٥٠ با حضور هنرمندان متعددى مواجه است که در عین وفادارى به متریال‌هاى ایرانى، نرم نرمک به دایره هنر معاصر پاى گذاشته‌اند؛ جالب اینجاست در این دوره زمانى ویژه که کمتر از یک دهه طول مى‌کشد متریال متفاوت "کاهگل " محوریت مى‌یابد؛ بافتى از خاک ایران و ویژه ایران که در پرداخت و ارائه مرزهاى مدرنیستى را درمى‌نوردد و گاه از زمانه خویش در اروپا هم پیشى مى‌گیرد؛ چهره‌هاى بزرگى مانند مارکو گریگوریان، منیر فرمانفرمایان، پرویز کلانترى، غلامحسین نامى، محمد ابراهیم جعفرى در این بخش حضور دارند؛ علاوه بر کاهگل باید به آیینه هم اشاره کرد که در این سالها زیربناى ساخت اثر هنرى شدند و آیینه کارى‌هاى بانو فرمانفرماییان از همان دوران آوازه‌اى جهانى یافت.

بخش پنجم ؛ شلوغ ترین بخش

از گالرى ٤ تا ٨ به آثار هنرى اختصاص یافته که پس از انقلاب آفریده شده‌اند؛ تنوع آثار و نیز شمار هنرمندان در این مجموعه بسیار بیشتر از دوره پیش از انقلاب است که البته طبیعى و بدیهى به نظر مى‌رسد؛ اما در گالرى ٤ و راهروهاى آن که مطلع بخش چهارم است حضور ٤٢ هنرمند، این بخش را به شلوغ‌ترین بخش نمایشگاه بدل کرده است؛ تنوع تصویرى و نیز رویکردهاى معنایى این آثار خود گویاى بازتعریف‌هاى مستمر در امر سنت است؛ کافى‌ست آثار هانیبال الخاص، آیدین آغداشلو، على اکبر صادقى، فرح اصولى، محمدعلى ترقى‌جاه، پروانه اعتمادى، گیزلا سینایى، جعفر روح بخش، عباس کیارستمى ... جوان‌ترها صداقت جبارى، بهنام کامرانى، صادق تیرافکن، جمشید بایرامى، رکسانا منوچهرى، سمیرا علیخانزاده، شهریار احمدى، جلال سپهر ... همان‌قدر که در سن هنرمندان سه نسل را پوشش مى‌دهد در مضامین دو نمونه همسان ندارد. در این میان ذکر این نکته مهم است که تمایلات مدرنیستیِ نوسنت‌گرا در دوره پس از انقلاب اسلامی اواخر دهه ٦٠ و بویژه سال‌های آغازین دهه ٧٠ نمودی دوباره یافت. توجه به ایجاد گونه‌ای هنر ایرانی اسلامی، مستقل از هنر غربی با ظرفیت‌های انتقال ارزش‌های فرهنگی ملی از اهداف این گرایش بود. در این دوره طرح دوباره مسئله هویت هنری و ملی و مسئله صیانت از این هویت در برابر فرهنگ غربی و تهاجم فرهنگیِ ناشی از جهانی سازی، در قالب بازگشت به عناصری از هنر عامیانه، کارمایه‌ها و مضامین سنتی در هنر این دوره تجلی یافت که آثارى شاخص در این باره در موزه به تماشاست.


بخش ششم ؛ دهه ٨٠

دهه ٨٠ از منظر گرایش به نوسنت شاهد دو نسل از هنرمندان است: نسلى تثبیت شده که داراى جایگاهى بایسته است و حالا پس از گذران از تجربیات متعدد، پخته‌تر از همیشه نمادهایى از سنت را در آثارشان بازتاب مى‌دهند فرهاد مشیرى، نصرت‌الله مسلمیان، رضا درخشانى و ... و نیز جوانانى که صاحب امضا شده‌اند و در کنه آثارشان سنت ظهور و تلالوى دیگرگونه دارند: وحید چمانى، کامبیز صبرى، کوروش گلنارى، حامد صدرارحامى، حامد رشتیان ... با این آثار این نمایشگاه به پایان مى‌رسد.

اصالت و تنوع و تکثر

در یک نگاه کلى وقتى پاى به موزه مى‌گذارید از قدرت آثار هنرمندان پیشگام و پیشکسوت مبهوت مى‌شوید، گویى الگوهاى اینجا در مدرنیته دهه ٣٠ و ٤٠ از اصالتى ناب برخوردار است؛ در عین حال نمى‌توان کتمان کرد که در این نسل شمار هنرمندان محدود و دایره بیان هنرى محدودتر تست؛ ولیکن هر چه به گالرى‌هاى انتهایى نزدیک مى‌شوید شاید از آن قدرت ضربه قلم‌ها کم شود اما تنوع رویکرد هنرى و تکثر هنرمندان و تعدد سبک‌ها و قالب‌هاى هنرى چشمگیر و غافلگیرکننده مى‌شود. همین سیر تاریخى و تحلیلى‌ست که این نمایشگاه را جذاب و تماشایى مى کند.

نمایشگاه ˝نوسنت گرایی در هنر معاصر ایران˝ تا ۱۹ دی دایر خواهد بود.

شایان ذکر است این گزارش روز پنجشنبه ٢٧ آذر در روزنامه همشهرى ٦ و ٧ به چاپ رسیده است.

آزاده جعفریان

گزارش تصویری مرتبط