سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: مراسم "شب غزل فارسی" به مناسبت سالروز درگذشت حسین منزوی با حضور شاعران فعال در عرصه شعر کلاسیک در بندر گناوه برگزار شد. در این نشست، محمدعلی بهمنی، محمدسعید میرزایی، حسین جلالپور، غلامرضا طریقی، حمیدرضا وطنخواه، ابراهیم اسماعیلیاراضی و شاعرانی دیگر حضور داشتند که هرکدام نظرات خود را درباره آنچه تحت عنوان "غزل امروز" قرار میگیرد، بیان کردند.
عنایت چرزیانی شاعر و منتقد بهبهانی از دیگر مهمانان این آیین، سخن خود را با موضوع تطبیقی مطالعهکردن هنر و جامعهشناسی آغاز کرد. وی با ذکر این نکته که: ماتریسهای زیبایی در بسترهای فرهنگی و اجتماعی شکل میگیرند و این بسترها حتی نوع چینش دو شی را در سطح عمومی زندگی نیز مرتکب میشوند؛ اظهارکرد: به دلایلی از قبیل تکبعدی بودن روشهای فکری / فرهنگی و نیز کل-مرکزمحوری نظامفکری/ زبانی، بسترهای اندیشهورزی ما محدود به دو، سه روش اشغالشده هستند.
این شاعر جوان با اشاره به اینکه: شعر مدرن، نیازمند تجربه زیباییشناسی فردیست و این تجربه در بستری اجرایی، مسئلهی فردیتگرایی را به رسمیت میشناسد گفت: ما این تجربه فردی را نداریم و در صورت داشتن نیز، بهدلیل قربانیکردن امر خاص برای ساختن یککلیت عقلانی، آن را به حاشیه رانده و سرکوب میکنیم. به دلایلی از اینقبیل میبینیم که چند دهه شعر فارسی و بهخصوص غزل فارسی دارد با یکلحن، چند وزن مشترک، تصاویر تکراری و فرمتی از پیشمشخص شده، خواننده را از پیش منفعلتر بار میآورد.
این منتقد بهبهانی بیان کرد: اثر هنری و وضعیت فرهنگی و جامعهشناسی، باهم و درهم همپوشانی دارند اما نمیتوان عقبماندگی روشنفکر را توجیه کرد. روشنفکر باید بتواند خلق روش تازه کند تا اینروش نو، امکانات تازهای را به سطح فرهنگ تزریق نماید.
وی اذعان کرد: نیمایوشیج پیشنهاد تازهای با تلفیق جهانبینی فردی و دورخیز در ادبیات گذشته به شعر فارسی ارائه میدهد اما این افق به هر دلایلی بعدها منحرف میشود و ما امروزه میبینم شاعری به نام "فاضل نظری" شعرش مورد پذیرش مخاطب بدنه و حتی دانشجوها و دیگر قشرهای اجتماعی واقع میشود. از مافیای پشتپرده که بگذریم، یک موضوع مهم وجود دارد و آنهم اینکه: شعر "نظری" ماحصل یک روش فکریست و پذیرش آن یعنی وجود داشتن این نوع فکری در جامعه ما و مادامی که این روش فکری که نتیجه آن چیزیست که میبینیم، تغییر نکند مطمئنن آنچه به عنوان شعر تولید میشود و برآیند روش فکری ذکرشده است، سلیقه انتخابی از طرف مخاطب و خلق اثر هنری توسط هنرمند را نیز تغییر نخواهد داد.
چرزیانی با بیان اینکه: هنر امروز در موقعیتهایی اتفاق میافتد که ضرورت تاریخی خود را با تبارشناسی بجوید و نقاط اضطراری برای فراهمسازی رخدادی نو را پیدا نماید افزود: شعر فارسی، قرنها در تبع و تابعیت از دو تابع فکری یعنی شریعت و طریقت و دو فرم مستدیر و شجرهای بوده است. فرم مستدیر از توهم مرکزمحوری انسان دیروز و فرمت شجرهای آن از نظام شجرهای معرفتشناسی ناشی میشده و توانست بهرحال آثاری خلق کند که این آثار در موقعیتهای خود میتوانند لذت هنری را به دنبال داشته باشند اما روش تفکریای که ارائه میدهند، ماحصلی امروزی ندارد؛ مضاف بر اینکه فضایی را در این موقعیت اندیشه برای پیدایش رخدادی نو و خلق آثار بدیع مهیا نمیکند.
این منتقدِ جریان غالب شعر کلاسیک در مخالفت با "محمدسعید میرزایی" که با تاکید بر نگهداشتن کهن الگوی فرمی (مستدیر) غزل، مهمترین جریان شعر معاصر را غزلهایی از قبیل غزلهای خود میدانست، خاطرنشان کرد: توهم مرکزمحوری با انقلاب کپرنیکی از بین رفته است و در از جاکندهگی اندیشه امروز، نطفه اندیشهای که در فرم غزل بسته میشود، هرگز به مرحله رهایی نخواهد رسید.
وی تصریح کرد: مادام اینکه نظام دستوری/ زبانی اتوریته روشهای فکری ماست، پیشرفتی برای گسترهدادن به تفکر و زبان حاصل نمیشود.
این شاعر با بیان این نکته که: دوره مدرن، اجازه شککردن را به انسان مدرن میدهد، گفت: به همان شکل که روزی به خاطر اینکه سیاست نتواند وجهه زیباییشناسی پیدا کند به روشهای ادبیات لیریک و غنایی (به دلیل اینکه در اردوگاههای نظامی نازی، موسیقی "واگنر" پخش میشد) شک کردند و این روش را مورد حمله قرار دادند و از آنرو که همین روشهای هنری و زبانیست که محمل اندیشهورزی فردایان میشود ما باید که اول برگردیم ادبیات گذشته خود را بشناسیم، روشهای تفکری را بشناسیم، ماحصل آنها را تجربه کنیم و با موازین جهانی تطبیق دهیم. دوم اینکه بتوانیم در این دورخیز، یکجهش به فراسوی تجربیات گذشته داشته باشیم.
وی افزود: اگر غزل را آوانگارد مینامیم این یک تبلیغ دروغین برای فروش محصولیست که در مایه از عنوان تبلیغی خود تهیست. آنچه ما در شعر آوانگارد جهان میبینیم این است که هنر آوانگارد سر سازش با وجهه زیباییشناسی مورد قبول مرکزیت ندارد، هر لحظه نقابی بر نقاب دیگری میگذارد، نقاط استراتژیک آن غیرقابل پیشبینیست، هر آن فرمتاش فرو میریزد، محو میشود، ساختار آن تغییر ساخت میدهد. چند مرکزیست و برای اینکه نتوانند به انقیاد درش آورند هر لحظه در حال گریز است؛ حالآنکه شاعر غزلسرا هنوز مراقب این است که مباد یک هجا اضافهتر در مصرع بهکار رود چرا که در انقیاد روشهای فکری از پیش مشخصشده است.
چرزیانی در ادامه گفت: انسان مدرن، تنها در رخدادهای نو قادر است اعلام کند که هنوز میتواند سوژه تاثیرگذار باشد. غزل رخداد نویی نیست و این مردهگیِ فرهنگ شعری ما در همین انقیاد شعری/ زبانی نطفه بسته است. غزلنوشتن، اعلام زندهبودن سوژه نیست چرا که رسوبات این فرم و شکل هنری جز در دربارهای پادشاهان و جباران تاریخ پیدا نمیشود و شکلهای بیانی و فرمی آن، تکآهنگیبودن وزن و هارمونیزه نشدن آهنگ آن، اجازهی فراروی و خلق موقعیت تازه به انسانی که میخواهد با آفرینش نو اعلام سوژهگی کند، نمیدهد.
وی در مخالفت با غلامرضا طریقی، محمدعلی بهمنی و ابراهیم اسماعیلی که بر این عقیدهاند: غزل، شعر امروز است، تبیین کرد: این فرم در تاریخ خود و ضرورت امروزی آن، اعلام زنده بودن سوژه را حتی در یک مورد خاص بههمراه ندارد و جنبه فاعلیت را از خالق میگیرد.
این شاعر و منتقد به نکاتی از قبیل سیاسیشدن شکلهای هنری و چگونه به خدمت خود درآوردن روشهای تفکر برای جهتدادن به کارکرد بهتر هژمونی فرهنگی از هنر، توسط کلانسیاستهای دوره مدرن اشاره کرد و گفت: هنر رادیکال را نمیتوان به انقیاد درآورد و پتانسیلهای زیباییشناسی آن را به جهتی جز جهت خود متن، منحرف کرد.
چرزیانی همچنین درخصوص وضعیت غزل امروز و کارکردهای آن افزود: غزل نهتنها نمیتواند شانه به شانه شعر مدرن و جهانبینی انسان مدرن حرکت کند بلکه محلی از اِعراب، در موقعیتهای بیانی/ لحنی به آن شکل کهنالگویی خود ندارد اما برای اینکه این فرمت با همه پدیدهها و عوامل شکلدهنده آن که در تبار و تاریخ شکلی آن نهفته است بتواند در رهگذر شناسایی و عبور از خود به نبود شکل رهایی بخش شعری خود آگاه شود، میتوانیم یکدوره حرکتهایی با استفاده از امکانات آن برای فروریختن وجه ضروری این امکانات انجام دهیم، یعنی یک تغییر رفرمیستی توجیهکننده برای سیر طبیعی این آگاهی با یک رویکرد تجربی، زیباییشناسی آن هم در کمرنگکردن پدرسالاری متنی در حضور خود پدر، تا اینکه در مراحل بعدی به این نبود شکل رهاییبخش واقف شویم و این فقدان، خلایی باشد برای اتفاقات بعدی که میتواند تکیه بر رویکردهایی زبانی/ متنی داشته باشد (شاید در آنچه به عنوان شعر آزاد میشناسیم) البته نه در شعر آزاد یا بیوزن به این تعریف امروزی، چرا که شعر آزاد امروز اگر چه فرمت بیرونیاش متظاهر به نو شدن است، ولی پدرسالاری دستور زبانی و کلیشههای کلاسه هنوز در زیرساخت و ذهنیت آن وجود قاطع دارد و هنوز دارد در تبعیت از نظام دستوری/ توحیدی زبان حرکت میکند.
وی خاطرنشان کرد: اگر این مراحل شناسایی نقاط ضعف به سلامت طی شود و ما در این دورخیز، جهش تازهای داشته باشیم، غزل به عنوان یکشکل در کنار دیگر شکلهای شعری در زبان فارسی که به نبود شکل رهاییبخش خود در گسترههای کمبود خود واقف میشود، در مراحل بعدی حرکتشناسایی کمبودهای خود میتواند در موقعیتی که خودِ اینموقعیت در ضرورتی تاریخی، برای بیان وضعیتی با توجه به قرارگرفتن فرم و شکلهای تلفیقی در یک اثر و منوط به همه پیرامتن و متن آن اثر، حکم لنگری را بازی کند اما نه لنگر انداختهای برای پهلوگرفتن در کنارهای بلکه اگر شاعری باشد که امکانات وزنی/ فرمی/ زبانی را در ورژنهای گوناگون بشناسد و به این آگاهی رسیده باشد که فرم شعرش برشی از هستیست و این هستی در گستره زبان شکل میگیرد و در این اقلیمهای نوشتاری، نه شهروندی همیشگی بلکه عابری باشد، این لنگر میتواند لنگر انداختهای در تلاطم دریای متن باشد اما لنگر انداخته شناوری باشد!
جلال مهدوی